🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तेज
teja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वर्चस् (3.3.246) मल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तेज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तेजस्] दीप्ति । कांति । चमक । दमक । आभा । उ॰—जिमि बिनु तेज न रूप गोसाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. पराक्रम । जोर । बल ।
३. वीर्य । उ॰— पतित तेज जो भयो हमारो कहो देव को धारी ।—रघुराज (शब्द॰) ।
४. किसी वस्तु का सार भाग । तत्व ।
५. ताप । गर्मी ।
५. पित्त ।
७. सोना ।
८. तेजी । प्रचंडता । उ॰— (क) तेज कृशानु शेष महि शेषा । अथ अवगुन धन धनी धनेसा ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) थल सो अचल शील, अनिल से चलचित्त, जल सो अमल तेज कैसो गायो है । — केशव (शब्द॰) ।
९. प्रताप । रोब दाब । १० । मक्खन । नैनू ।
११. सत्वगुण से उत्पन्न लिंगशरीर ।
१२. मज्जा ।
१३. पाँच महाभूतों में से तीसरा भूत जिसमें ताप और प्रकाश होता है । अग्नि । विशेष—सांख्य में इसका गुण शब्द, स्पर्श और रूप माना गया है । न्याय या वैशोषिक के अनुसार यह दो प्रकार का होता है—नित्य और अनित्य । परमाणु रूप में यह नित्य और कर्म रूप में अनित्य होता है । शरीर, इंद्रिय और विषय के भेद से अनित्य तेज तीन प्रकार का होता हैं । शरीर तेज वह तेज है जो सारे शरीर में व्याप्त हो । जैसा, आदित्यलोक में । इंद्रिय तेज वह है जिससे रूप आदि का ग्रहण हो । जैसा, नेत्र में । विषय तेज चार प्रकार का है—भौम, दिव्य, औदर्य और आकरज । भौम वह है जो लकडी़ आदि जलाने से हो; दिव्य वह है जो किसी दैवी शक्ति अथवा आकाश में दिखाई दे; जैसे, बिजली; औदर्य वह है जो उदर में रहता है और जिससे भोजन आदि पचता है; और आकरज वह है जो खनिज पदार्थों में रहता है, जैसा सोने में । शरीर में तेज रहने से साहस और बल होता है, खाद्य पदार्थ पचते हैं और शरीर सुंदर बना रहता ।
१४. घोडे़ का वेग या चलने की तेजी । विशेष—यह तेज दो प्रकार का है—सततोत्थित और भयोत्थित । सततोत्थित तो स्वाभाविक है और भयोत्थित वह है जो चाबुक आदि मारने से उत्पन्न होता है । १५तीक्ष्णता (को॰) ।
१६. तीक्ष्ण धार (को॰) ।
१७. दिव्य ज्योति (को॰) ।
१८. उग्रता (को॰) ।
१९. अधीरता (को॰) ।
२०. प्रभाव (को॰) ।
२१. प्राणभय की भी स्थिति में अपमान आदि न सहने की प्रकृति (को॰) ।
२२. उष्ण प्रकाश (को॰) ।
२३. भेजा (को॰) ।
२४. दूसरों को अभिभूत करने की शक्ति (को॰) ।
२५. सत्वगुण से उत्पन्न लिंग शरीर (को॰) ।
२६. रजोगुण (को॰) ।
२७. तेजोमय व्यक्ति (को॰) ।
२८. आँख की स्वच्छता (को॰) ।
तेज २ वि॰ [फा़॰ तेज]
१. तीक्ष्ण धार का । जिसकी धार पैनी हो । उ॰—यह चाकू बडा़ तेज है ।
२. चलने में शीघ्रगामी । उ॰—यदपि तेज रौहाल वर लगी न पल को वार । तउ ग्वैंडो़ घर को भयो पैंडो़ कोस हजार ।—बिहारी (शब्द॰) ।
३. चटपट काम करनेवाला । फुरतीला । जैसे,—यह नौकर बडा़ तेज है ।
४. तीक्ष्ण । तीखा । झालदार । जैसे, तेज सिरका ।
५. महँगा । गराँ । बहुमूल्य । उ॰—आजकल कपडा़ बहुत तेज है ।
६. उग्र । प्रचंड । क्रि॰ प्र॰—पडना ।
७. चटपट अधिक प्रभाव करनेवाला । जिसमें भारी असर हो । जैसे, तेज जहर ।
८. जिसकी बुद्धि बहुत तीक्ष्ण हो । जैसे, यह लड़का बहुत तेज है ।
९. बहुत अधिक चंचल या चपल ।
१०. उग्र । प्रचंड । जैसे, तेज मिजाज ।
तेज पु ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ ताजी—१' । उ॰—काबिल्ली उर तेज रोम रोमी पंजाबी ।—पृ॰ रा॰, ११ ।५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तेज m. (√ तिज्) sharpness, Vop. viii, 132
तेज m. N. of a man, Rājat. viii, 1226
तेजः = ˚जस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तेजः 1 Pungency. --2 Sharpness (of a weapon). --3 Brilliancy. --4 Spirit.
तेजः, तेजनं See under तिज्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0537-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तेज निशाने पालने च भ्वा० पर० सक० सेट् । तेजति अतेजीत् । तितेज ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3348,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तेजः, [स्] क्ली, (तेजयति तेज्यतेऽनेन वा । तिज निशाने + “सर्व्वधातुभ्योऽसुन् ।” उणां । ४ । १८८ । इति असुन् ।) दीप्तिः । (यथा, माघे । २ । ६२ । “अन्यदुच्छङ्खलं सत्त्वमन्यच्छास्त्रनियान्त्रितम् । सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः ॥”) प्रभावः । (यथा, महाभारते । ६ । १४ । ४८ । “तस्मान्नूनं महावीर्य्याद्भार्गवाद्युद्धदुर्म्मदात् । तेजोवीर्य्यबलैर्भूयान् शिखण्डी द्रुपदात्मजः ॥”) [] पराक्रमः । (यथा, महाभारते । ३ । २८ । ६ । “न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा । इति तात ! विजानीहि द्बयमेतदसंशयम् ॥”) रेतः । इति मेदिनी । से, २५ ॥ (यथा, रघुः । “अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः सुरसरिदिव तेजो वह्निनिष्ठ्यूतमैशम् ॥” “तत्र स्त्रीपुंसयोः संयोगे तेजः शरीराद्बायु- रुदीरयति । ततस्तेजोऽनिलसन्निपाताच्छुक्रं च्युतं योनिमभिप्रतिपद्यते संसृज्यते चार्त्तवेन ।” “तत्र तेजोधातुः सर्व्ववर्णानां प्रभवः स यदा गर्भोत्पत्तावब्धातुप्रायो भवति तदा गर्भं गौरं करोति पृथिवीधातुप्रायः कृष्णं पृथिव्याकाश- धातुप्रायः कृष्णश्यामं तोयाकाशधातुप्रायो गौरश्यामम् ॥” इति सुश्रुते शारीरस्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥ सारः । यथा, मुश्रुते । १ । १५ । रसादीनां शुक्रान्तानां धातूनां यत् परं तेज- स्तत् खल्वोजस्तदेव बलमित्युच्यते स्वशास्त्र- सिद्धान्तात् ॥” “यत् परं तेजः इति यदुत्कृष्टं सारः ।” इति तट्टीका ॥ शारीराग्निसम्भूतपदार्थविशेषः । तद्यथा, -- “तेजोऽप्याग्नेयं क्रमशः पच्यमानानां धातूना- मभिनिर्वृत्तमन्तरस्थं स्नेहजातं वसाख्यं स्त्रीणां विशेषतो भवात तेन मार्द्दवसौकुमार्य्यमृद्व- ल्परोमतोत्साहदृष्टिस्थितिपक्तिकान्तिदीप्तयो भवन्ति तत् कषायतिक्तशीतरूक्षविष्टम्भिवेग- विघातव्यवायव्यायामव्याधिकर्षणैश्च विक्रियते ॥” इति च सुश्रुते सूत्रस्थाने पञ्चदशेऽध्याये ॥) त्विट् । (देहजकान्तिः । यथा, वाजसनेय- संहितायाम् । १ । ३१ । “तेजोऽसि शुक्रमस्यमृतमसि । धामनामासि प्रियं देवानामनाधृष्टं देवयजन- मसि ॥” “हे आज्य ! त्वं तेजोऽसि शरीरकान्तिहेतु- त्वात्तेजस्त्वम् ।” इति महीधरः ॥) नवनीतम् । अग्निः । इति हेमचन्द्रः । २ । १५ ॥ सुवर्णम् । मज्जा । पित्तम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ अस- हनम् । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । ६४ । “अधिक्षेपापमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतम् ॥” पञ्चमहाभूतान्तर्गतृतीयमहाभूतम् । यथा, -- “तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममुच्यते । अधिभूतं ततो रूपं सूर्य्यस्तत्राधिदैवतम् ॥” इत्याश्वमेधिकपर्व्व ॥ अस्य धर्म्माः रूपम् १ द्रवत्वम् २ प्रत्यक्ष- योगित्त्वम् ३ ॥ अस्य गुणाः । स्पर्शः १ संख्या २ परिमाणम् ३ पृथक्त्वम् ४ संयोगः ५ विभागः ६ परत्वम् ७ अपरत्वम् ८ रूपम् ९ द्रवः १० वगः ११ । अस्य नैमित्तिकद्रवत्वम् । अस्य स्पर्श उष्णः । रूपं शुक्लभास्वरम् । इदं द्बिधा । परमाणुस्वरूपं नित्यम् । सावयवमनित्यम् । अनित्यं त्रिधा देहः इन्द्रियं विषयः । इति [] भाषापरिच्छेदः ॥ (विष्णुः । यथा, महा- भारते । १३ । १४९ । ४३ । “ओजस्तेजो द्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः ॥” शिवः । यथा, तत्रैव । १३ । १७ । ५२ । “तेजोऽपहारी बलहा मुदितोऽर्थोऽजितो- ऽवरः ॥” द्रिसप्ततिसाध्यमौलिककायस्थानामन्यतमः । तत्र अकारान्तोऽयम् । यथा, कुलदीपिकायाम् । “खामः क्षोमो घर वैओषो वीदस्तेजश्चार्णव आशः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-646-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तेज" आता है (60)
जवन वेगवान् । वेग- युक्त । तेजशीर नुकीला । तेजअमंद जो धीमा न हो । तेजकाशि तेज । प्रकाशपावक अग्नि । आग । तेज । ताप । विशेष— महाभारत वन पर्व में लिखा है कि २७ पावक…तिग्म तीक्ष्ण । खरा । तेज । प्रखरशुष्म तेज । पराक्रमसंशित सान पर चढ़ाया हुआ । तेज किया हुआ । चोखा या तीखा किया हुआ । टेया हुआ । …तूर्णि फुर्तीला । तेजत्वरित त्वरिता । तेजत्विषा प्रभा । दीप्ति । तेजप्रचंड बहुत अधिक तीव्र । तेज । बहुत तीखा । उग्र । प्रखरव्यवाय तेज । प्रकाशतीक्ष्ण तेज नोक या धारवाला । जिसकी धार या नोक इतनी चोखी हो जिससे कोई चीज कट सक…खरा तेज । तीखा । चोखाचपला चंचला । फुरतीली । तेजअकुंठ जा कुठित या गुठला न हो । तेज । चोखाकंप्र काँपता हुआ । हिलता हुआ । चल । स्फूर्त । तेजवर्चस्क दीप्ति । तेजशीघ्रीय जल्दी । तीव्र । तेजयवान वेगवान् । तेज । क्षिप्रप्रजवन गतिशील । तेजअकुंठित जो कुंठित न हो । तेजकुशाग्र कुश की नोक की तरह तीखा । तीव्र । तेज । नुकीला । जैसे—कुशाग्रबुद्बि=तीव…तविष्या शक्ति । बल । तेजविभास चमक । तेजउक्षाल तेज । क्षिप्र । वगयुक्तआशु बरसात में होनेवाला एक धान । सावन भादों में होनेवाला । ब्रीहि । पाटल । …चपल कुछ काल तक एक स्थिति में न रहनेवाला । बहुत हिलने ड़ोलनेवाला । चंचल । त…जीर जीराताप एक प्राकृतिक शक्ति जिसका प्रभाव पदार्थों के पिघलने, भाप बनने आदि व्याप…भाल भवों के उपर का भाग । कपाल । ललाट । मस्तक । माथावीज मूल कारणउग्र प्रचंड । उत्कटउष्ण तप्त । गरमचतुर टेढी चाल चलनेवाला । वक्रगामीतुंद पेट । उदरअर्चि अग्नि आदि की शिखाचोक्ष शुद्ध । पवित्रतीव्र अतिशय । अत्यंतद्रुत द्रवीभूत । पिछला या गला हुआनिशित लोहाप्रबल बलवान् । प्रचंडमूर्त्त जिसका कुछ रूप या आकार हो । साकार । विशेष—नैयायिकों के मत से पृथ्वी, जल…उच्चंड प्रचंड । उग्रप्रकाश दीप्ति (को॰)प्रताप पौरुष । मरदानगी । वीरताक्षिप्र शीघ्र । जल्दीसूक्ष्म बहुत छोटा । जैसे,—सूक्ष्म- जंतुराजघ राजा को मारनेवाला । राजा की हत्या करनेवालावर्चस् रूपशुक्षि वायु । हवासुतेजन धामिन । धन्वन वृक्षअष्टमूर्ति शिवरुक् शोभा । द्युति । कांतिवातर तुफानी । झंझामयतूर्त तुरत । तत्काल । शीघ्रशीघ्रिय शिवरती पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰सजीव जीवयुक्त । जिसमें प्राण हों
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें