🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आशु
āśu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(जल्दी पकने वाला) धान (2.9.16) व्रीहि · पाटल
आशु (3.3.231)
शीघ्र के और नाम (1.1.80) सत्वर · चपल · तूर्ण · अविलम्बित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आशु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] बरसात में होनेवाला एक धान । सावन भादों में होनेवाला । ब्रीहि । पाटल । आउस । साठी ।
आशु २ वि॰ तीव्र । तेज । त्वरित [को॰] ।
आशु ३ क्रि॰ वि॰ शीघ्र । जल्द । तुरंत । विशेष—गद्य में इसका प्रयोग यौगिक शब्दों के साथ ही होता है । यौ॰—आशुकवि । आशुतोष । आशुब्रीहि । आशुमत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आशु mfn. (√ 1. अश्, Uṇ. i, 1), fast, quick, going quickly, RV.; AV.; ŚBr. &c.
आशु (उस्), m. Ved. the quick one, a horse, RV.; AV.
आशु (उस् or उ), m n. rice ripening quickly in the rainy season, ŚBr.; KātyŚr.; L.
आशु (उ), n. N. of a Sāman
आशु (उ), ind. quickly, quick, immediately, directly, Suśr.; Megh.; Pañcat. &c.
आशु [cf. Gk. ὠκύς, ὤκιστος; Lat. acu in acupedius, ôcissimus: of the same origin may be the Lat. aquila and accipiter.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (157,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आशु a. [अश्-व्याप्तौ उण्] Fast, [] quick. --शुः Ved. 1 ‘The quick one’, a horse. --2 Rice (ripening quickly in the rainy season). --शु ind. Fast, quickly, immediately, directly; वर्त्म भानोस्त्यजाशु Me. 39, 22. [cf. L. acu; Gr. okus.]. --Comp. --आपस् a. obtaining quickly. --कारिन्, --कृत् a. {1} doing anything quickly, smart, active. {2} operating quickly (as a medicine). --कोपिन् a. irascible, irritable. --क्रिया quick operation of a medicine. --ग a. swift, quick. --(गः) {1} the wind. {2} the sun. {3} an arrow; पपावनास्वादितपूर्वमाशुगः R. 3. 54, 11. 83, 12. 91. --गामिन् a. going quickly. (--m.). the sun. --तोष a. easily appeased or pleased. --(षः) an epithet of Śiva. --पत्री a tree which yields frankincense (शल्लकीलता). --पत्वन् a. flying quickly. --बोध a. teaching quickly, N. of a grammar. --या a. going quickly. (--ind.) quickly. --व्रीहिः rice ripening in the rainy season. --षेण a. Ved. having swift arrows. --हेमन् a. running on quickly, urging the horses. --हेषस् a. Ved. quickly neighing; having quick horses, quickly praised; (शीघ्रशब्दायमान).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0264-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आशु त्रि० अश--व्याप्तौ उण् । १ शीघ्रे “यदाशुभिः पतति योजना पुरः” ऋ० २, १६, ३, गुणवचनत्वात् स्त्रियां वा ङीप् । वर्षाभवे २ धान्यभेदे पु० (आउस) । तस्य षष्टिदिवसमघ्ये पच्यमानतयाऽऽशुपाकात् आशुत्वम् तद्गुणलक्षणानि भाव- प्र० । “वार्षिकाः काण्डिताः शुक्लाव्रीहयश्चिरपाकिणः । कृष्णव्रोहिः पाटलश्च कुक्कुंटाण्डक इत्यपि । शालीमुखोजतु मुख इत्याद्याव्रीहयः स्मृताः । कृष्णव्रीहिः स विज्ञेयो यः कृष्णतुषतण्डुलः (कोद्रव) । पाटलः पाटलापुष्प वर्ण्णको व्रीहिरुच्यते (राङ्गिधान्य) कुक्कुटाण्डाकृतिर्व्रीहिः कुक्कुटाण्ड इहोच्यते । शालीमुखः कृष्णशुकः कृष्णतण्डुल उच्यते । लाक्षावर्ण्णं मुख यस्य ज्ञेयोजतुमुखस्तु सः । व्रीहयः कथिताः पाके मधुरा वीर्य्यतो हिमाः । अल्पाभि- [] ष्यन्दिनोबद्धवर्चस्काः षष्टिकैः समाः” “कृष्णव्रीहिर्वर- स्तेषां तस्मादल्पगुणाः परे” ३ पाटले व्रीहौ न० । ४ क्रियाविशेषणत्वे न० । “प्रत्युद्यातः कथमपि भवान् गन्तुमाशु व्यवस्येत्” शान्तिं नेयं प्रणयिभिरतोवर्त्म भानोस्त्यजाशु” मेघदूतम् “स जीवसन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः” कुलान्येव नयन्त्याशु समस्तानि च शूद्रताम्” मनुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0837-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आशुः, पुं, क्ली, (अशू + उण् ।) प्रावृट्कालसमुद्भव- धान्यं । आउश इति भाषा । तत्पर्य्यायः । प्रीहिः २ पाटलः ३ । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । पाके अम्लत्वम् । पित्तकारित्वम् । गुरुत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
आशु, क्ली, (अश्नुते इति । अशूङ् व्याप्तौ उण् ।) शीघ्रम् । द्रुतम् । (यथा शाकुन्तले १ अङ्के । (“तदाशु कृतसन्धानं प्रतिसंहर सायकम्” ।) सत्त्वगामि चेत् त्रि । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-194-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें