🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चपल
capala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चंचल (बिना सोचे करने वाला) (3.1.46) चिकुर
शीघ्र के और नाम (1.1.80) सत्वर · तूर्ण · अविलम्बित · आशु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चपल वि॰ [सं॰]
१. कुछ काल तक एक स्थिति में न रहनेवाला । बहुत हिलने ड़ोलनेवाला । चंचल । तेज । फुरतीला । चुलबुला । उ॰—(क) भोजन करत्त चपल चित इत उत्त अवसर पाय ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) जस अपजस देखति नहीं देखति साँवर गात । कहा करौं लालच भरे, चपल नैन ललचात । — बिहारी (शब्द॰) ।
२. बहुत काल तक न रहनेवाला । क्षणिक ।
३. उतावला । हड़बड़ी मचानेवाला । जल्दबाज ।
४. अभिप्रायसाधन में उद्यत । अवसर न चूकनेवाला । चालाक । धृष्ट । उ॰—मधुप तुम्ह कान्ह ही की कही क्यों न कही है ? यह बतकही चपल चेरी की चिपट चरेरी और ही है ।—तुलसी (शब्द॰) ।
चपल २ संज्ञा पुं॰
१. पारा । पारद ।
२. मछली । मत्स्य ।
३. चातक । परीहा ।
४. एक प्रकार का पत्थर ।
५. चौर नामक सुगंधद्रव्य ।
६. राई ।
७. एक प्रकार का चूहा । यौ॰—चपलगति = तेज चाल । चपलचित = चंचल चित्त । चपलस्पर्धा = तीव्र स्पर्धा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चपल mf(आ)n. (√ कम्प्; g. शौण्डादि, श्रेण्य्-आदि and विस्पष्टादि) moving to and fro, shaking, trembling, unsteady, wavering, MBh. &c.
wanton, fickle, inconstant, ib.
inconsiderate, thoughtless, ill-mannered, Mn. iv, 177; MBh. xiv, 1251
quick, swift, expeditious, Hariv. 4104
momentary, instantaneous, Subh.
चपल m. a kind of mouse, Suśr. v, 6, 3; Aṣṭāṅg. vi, 38, 1
a fish, L.
the wind, Gal.
quicksilver, L.
black mustard, L.
a kind of perfume (चोरक), L.
a kind of stone, L.
N. of a demon causing diseases, Hariv. 9562
of a prince, MBh. i, 231
चपल n. a kind of metal (mentioned with quicksilver)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (388,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चपल a. [चुप्-मंदायां गतौ कल उपधोकारस्याकारः Tv.; cf. Uṇ. 1. 108] 1 Shaking, trembling, tremulous; कुल्यांभोभिः पवनचपलैः शाखिनो धैतमूलाः Ś. 1. 15; चपलायताक्षी Ch. P. 8. --2 Unsteady, fickle, inconstant, wavering; Śānti. 2. 12; चपलमति &c. --3 Frail, transient, momentary; नलिनीदलगतजलप्रतितरलं तद्वज्जीवितमतिशयचपलं Moha M. 5. --4 Quick, nimble, agile; (गतं) शैशवाच्चपलमप्यशोभत R. 11. 8. --5 Inconsiderate, rash; cf. चापल. --लः 1 A fish. --2 Quicksilver. --3 The Cātaka bird. --4 Consumption. --5 A sort of perfume. --6 Black mustard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0485-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चपल न० चुप--मन्दायां गतौ कल उपधोकारस्याकारः । १ शीघ्रे मेदि० २ क्षणिके त्रि० हेमच० । ३ पारदे ४ मत्स्ये ५ चातके ६ प्रस्तरभेदे च पु० मेदि० । ७ क्षये पु० राजनि० । ८ तरले चञ्चले च त्रि० मेदि० । ९ दोषमनिश्चित्य कर्मका- रिणि त्रि० अम० । १० विकले त्रि० शब्दर० । ११ लक्ष्म्यां स्त्री “निलयः श्रियः सततमेतदिति प्रथितं यदेव जलजन्म- तया । दिवसात्ययात्तदपि मुक्तमहो चपलाजनम् प्रति न चोद्यमदःः” माघः । १२ विद्युति १३ पुंश्चल्यां १४ पिप्प- ल्याञ्च स्त्री मेदि० । १५ जिह्वायां स्त्री शब्दच० । १६ वि- जयायां १७ मादरायां स्त्री राजनि० । “नीचि नियतमिह यच्चपलो नियतः स्फुटं नभास निम्नगासुतः” माघः “शैशवाच्चपलमप्यशोभत” रघुः । “न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलोऽगुजुः” मनुः । शौण्डा० ७ त० । नेत्रचपलः । पादचपलः । चेण्या० कृतादिभिः अभूततद्भावार्थे समासः । चपलकृतःचपलभूतः । विस्पष्टा० गुणवचनशब्दे परे तत्पुरुषे अस्य प्रकृतिस्वरत्वात् अन्तोदात्तता । चपलकटुकम् । प्रियादि० तस्मिन् परे पूर्वस्य न पुंवत् । प्रकाशमाना चपला विद्युत् यत्र प्रकाशमानाचपल इत्यादि । चपलस्य [] भावः अण् चापल न० ष्यञ् चापल्य न० त्व चप- लत्व न० अनवस्थितत्वे “सहजचापलदोषसमुद्धतः” माघः । “मा चापलायेति गणान् न्यषेधीत्” कुमा० । “उभयार्द्धयोर्जकारो द्वितीयतुर्य्यौगमध्यगौ यस्याः । चप- लेतिनाम तस्याः प्रकीर्त्तितं नागराजेन” वृ० र० उक्ते आर्य्याविशेषे १८ मात्रावृत्तभेदे स्त्री । स्वार्थेक । चञ्चले त्रि० । भृशा० अभूततद्भावार्थे क्यङ् । चपलायते अचपलायिष्ट
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2894-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चपलं, क्ली, (चपं सान्त्वनां लाति प्राप्नोतीति । ला + “आतोऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) शीघ्रम् । इति मेदिनी । ले, ८८ ॥ क्षणिकम् । इति हेमचन्द्रः ॥
चपलः, पुं, (चोपति मन्दं मन्दं गच्छतीति । चुप मन्दायां गतौ + “चुपेरच्चोपधायाः ।” उणां । १ । १११ । इति कलः धातोरुकारस्य अकारा- [] देशश्च ।) पारदः । (अस्य पर्य्याया यथा, -- “पारदो रसधातुश्च रसेन्द्रश्च महारसः । चपलः शिववीर्य्यञ्च रसः सूतः शिवाह्वयः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) मीनः । चोरकः । प्रस्तरविशेषः । इति मेदिनी । ले, ८७ ॥ क्षवः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (मूषिक- विशेषः । यथा, सुश्रुते कल्पस्थाने ६ अध्याये । “पूर्व्वमुक्ताः शुक्रविषा मूषिका ये समासतः । नामलक्षणभैषज्यैरष्टादश निबोध तान् ॥” “कुलिङ्गश्चाजितश्चैव चपलः कपिलस्तथा ॥” एतस्य दंशनेन यल्लक्षणं भवति तदुपशमनाय च यदौषधं तद्यथा तत्रैव, -- “चपलेन भयेच्छर्द्दिर्मूर्च्छा च सह तृष्णया । सभद्रकाष्ठां सजटां क्षौद्रेण त्रिफलां लिहेत् ॥”)
चपलः, त्रि, (चोपति मन्दं मन्दं गच्छतीति । चुप + कलः । धातोरुकारस्याकारादेशश्च ।) तरलः । चञ्चलः । इति मेदिनी । ले, ८८ ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ५३० । “विचरति परितः कृष्णे राधायां रागचपल- नयनायाम् । दशदिग्वेधविशुद्धं विशिखं विदधाति विषमेषुः ॥”) दोषमनिश्चित्य वधबन्धनादेः कर्त्ता । तत्पर्य्यायः । चिकुरः २ । इत्यमरः । ३ । १ । ४६ ॥ विकलः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-432-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चपल" आता है (23)
चटुल चंचल । चपल । चालाकतारल चपल । चंचल । अस्थिरअतंद्रित आलस्यरहित । चपल । निद्रारहित चंचलविकंप चपल । चंचल । अस्थिर । काँपता हुआविभंग चपललपझप चंचल । चपल । स्थिर न रहनेवालातरलंग चपल, चंचलबिलोल चंचल । चपलबीभंग चंचल । चपलभिंभर पु वि॰ चंचल । चपल । विह्वलचिलबिला चिबिल्ला वि॰ चंचल । चपल । शोख । नटखट । जैसे,—यह बडा़ चिलबिला लड़का हैचुलबुला जिसके अंग उमंग के कारण बहुत अधिक हिलते डोलते रहें । चंचल । चपलरघु सूर्यवंशी राजा दिलीप के पुत्र का नाम जो उनकी पत्नी सुदक्षिणा के गर्भ स…चलाचल † संज्ञा स्त्री॰चटुलोल चटुल्लोल वि॰शोख ढीठ । धृष्ट । प्रगल्भछटपट छटपटाने की क्रिया । बंधन या पीड़ा के कारण हाथ पैर फटकारने की क्रियाजबरा वलवान । बली । प्रबल । जबरदस्त । जैसे,—जबरा मारे रोने न देछलावा भूत प्रेत आदि की छाया जो एक बार दिखाई पड़कर फिर झट से अदृश्य हो जाती ह…धैताल † वि॰शातिर चालाक । चतुर । उस्ताद । काइयाँचटकारा चटकीला । चमकीलालबलहका † वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें