🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रघु
raghu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रघु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्यवंशी राजा दिलीप के पुत्र का नाम जो उनकी पत्नी सुदक्षिणा के गर्भ से उत्पन्न हुए थे । विशेष—ये अयोध्या के बहुत प्रतापी राजा और श्री रामचंद्र के परदादा थे । जब ये छोटे थे, तभी इनके पिता ने अश्वमेध यज्ञ किया था और यज्ञ के घोड़े की रक्षा का भार इन्हें सौंपा था । जब उस घोड़े को इंद्र ने पकड़ा, तब इन्होनें इंद्र को युद्ध में पराजित करके वह घोड़ा छुड़ाया था । सिंहासन पर बैठने के उपरांत इन्होंने विश्वाजित् नामक यज्ञ किया था और उसमें समग्र कोष दान कर दिया था । महाराज अज इन्हीं के पुत्र थे । प्रसिद्ध रघुवंश के मूल पुरुष यही थे ।
२. रघु के वंश में उत्पन्न कोई व्यक्ति ।
रघु २ वि॰
१. शीघ्रगति । द्रुतगति । शीघ्रगामी ।
२. चपल ।
३. चंचल । लोल ।
४. उत्सुक । आतुर । व्यग्र । अधीर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रघु mf(वी)n. (√ रंह्; cf. लघु) hastening, going speedily, fleet, rapid, RV.
light, fickle, ib.
रघु m. a racer, fleet courser, ib.
N. of an ancient king and ancestor of Rāma (described in Raghu-vaṃśa as son of Dilīpa and Su-dakṣiṇā; he was father of Aja who was father of Daśa-ratha; hence he was great-grandfather of Rāma; in the Rāmāyaṇa Raghu is said to be son of Kakutstha; in the Hari-vaṃśa two Raghus are mentioned among the ancestors of Rāma), R.; Hariv.; Ragh.; Pur. (IW. 344)
of a son of Gautama Buddha, Buddh.
of various authors (also with दैव-ज्ञ and सूरि), Cat.
= the poem रघु-वंश (cf. next)
रघु m. pl. the descendants of Raghu, Ragh.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (860,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रघु a. Ved. 1 Quick, rapid. --2 Light, nimble. --3 Fickle. --4 Eager. --घुः 1 N. of a celebrated king of the solar race, son of Dilīpa and father of Aja [He appears to have been called Raghu from ragh or rangh ‘to go’, because his father foresaw that the boy would ‘go’ to the end of the holy learning as well as of his enemies in battle; cf. R. 3. 21. True to his name, he commenced the conquest of the directions, went over the whole of the then known world, overcame kings in battle, and returned covered with glory and laden with spoils. He then performed the Viśvajit sacrifice in which he gave away everything to Brāhmaṇas and made his son Aja successor to the throne]. --2 (pl.) The Raghus or descendants of Raghu. --Comp. --नंदनः, --नाथः, --पतिः, --श्रेष्ठः, --सिंहः &c. epithets of Rāma. --प्रतिनिधिः the image or representative of Raghu, i. e. Aja; R. 5. 63. --वंशः the family of the Raghus. --(शं) N. of a celebrated classical poem by Kālidāsa describing the family of the Raghus in nineteen cantos. ˚तिलकः N. of Rāma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0900-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रघु पु० लघ--उ लस्य रत्वम् । सूर्य्यवंश्ये दिलीपसूनौ १ नृपतिभेदे रघोरपत्यमण् बहुषु लुक् । रघुवंश्येषु अज- प्रभृतिषु २ क्षत्त्रियेषु ब० ब० । तान् अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः अण् आख्यायिकायां तस्य लुक् । कालिदासप्रणीते जनविंशतिसर्गात्मके महाकाव्यभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4788,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रघुः, पुं, (लङ्घति ज्ञानसीमां प्राप्नोतीति । लङ्घि + “लङ्घिबंह्योर्नलोपश्च ।” उणा० १ । ३० । इति कुः नलोपश्च । “बालमूललघ्वसुराल- मङ्गुलीनां वा लो रत्वमापद्यते इति वक्त्यवम् ।” [] ८ । २ । १८ । इति काशिकोक्त्या लस्य रत्वम् । इत्युज्ज्वलदत्तः ।) सूर्य्यवंशीयदिलीपराजपुत्त्रः । स तु अयोध्याधिपतिः । श्रीरामचन्द्रस्य प्रपिता- महः । यथा, रघुः । ३ । १८ । “स जातकर्म्मण्यखिले तपस्विना तपोवनादेत्य पुरोधसा कृते । दिलीपसूनुर्म्मणिराकरोद्भवः प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ ॥” तन्नामव्युत्पत्तिर्यथा, -- “श्रुतस्य यायादयमन्तमर्भक- स्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः । अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थ-वि- च्चकार नाम्ना रघुमात्मसम्भवम् ॥” इति रघुवंशे महाकाव्ये । ३ । २१ ॥ (अस्य पिता दिलीपः माता सुदक्षिणा । अयं हि अश्वमेधयज्ञदीक्षितस्य पितुर्यज्ञीयाश्वरक्षणे नियुक्तस्तदश्वहारिणं देवराजं जितवान् । अथ बहुकालं राज्यसुखमनुभूय विश्वजिन्नामाध्वरे सर्व्वं वित्तं ब्राह्मणसात् कृतवानपि गुरुदक्षिणा- र्थिना वरतन्तुशिष्येण कौत्सेनाभ्यर्थितः कुबेरं विजित्य धनान्यादाय तस्मै प्रदत्तवान् । अथ स्वपुत्त्रमजं यौवराज्येऽभिषिच्य विगतविषयाभि- लाषो योगसमाधिना भगवत्-सायुज्यमाप्तवान् । तथा च रघुवंशे । ८ सर्गे । “अथ वीक्ष्य रघुः प्रतिष्ठितं प्रकृतिष्वात्मजमात्मवत्तथा । विषयेषु विनाशधर्म्मसु त्रिदिवस्थेष्वपि निःस्पृहोऽभवत् ॥” “अथ काश्चिदजव्यपेक्षया गमयित्वा समदर्शनः समाः । तमसः परमापदव्ययं पुरुषं योगसभाधिना रघुः ॥” * ॥ भीमादिवदेकदेशग्रहणे रघुवंशकाव्यम् । यथा, “रघुरपि काव्यं तदपि च पाठ्यम् तस्य च टीका सापि च पाठ्या ॥” एवं “रघोः काव्यं पदे पदे ॥” एतावुद्भटौ ॥ अपि च । “रञ्जयतीति । राजा प्रभुः । तेन ‘राजा प्रकृतिरञ्जनात् ।’ इति रघुः ।” इति उणादि- वृत्तौ उज्ज्वलदत्तः । १ । १५६ ॥ * ॥ रघु- वंशीयमात्रम् । तत्र बहुवचनान्तः । यथा, रघुवंशे । १ । ९ । “रघूणामन्वयं वक्ष्ये तनुवाग्विभवोऽपि सन् ॥” लङ्घति द्रुतं गच्छतीति । शीघ्रगामिनि, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ५ । ३० । १४ । “अत्यो न वाजी रघुरज्यमानः ॥” “रघुः शीघ्रगामी ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-081-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें