🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:06:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चपलता
capalatā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चपलता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चंचलता । तेजी । जल्दी । उतावली ।
२. धृष्टता । ढिठाई । उ॰—चूक चपलता मेरियै तूँ बड़ी बड़ाई । बंदि छोर बिरदावली निगमागम गाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चपल—ता f. trembling, W.
fickleness, inconstancy, Sāh.; Hit.
rudeness, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (388,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चपलता --त्वं 1 Trembling. --2 Fickleness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0485-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चपलता स्त्री चपल--तल् । चाञ्चल्ये सा० द० उक्ते २ व्यभि- चारिगुणभेदे । “सधृतिचपलताग्लानिचिन्तावितर्काः” व्यभिचारिण उद्दिश्य “मात्सर्य्यद्वेषरागादेश्चापल्य- मनवस्थितिः । तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः” इति लक्षित्वा “अन्यासु तावदुपभोगसहासु भृङ्ग! लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु । मुग्धामजातरजसं कालिकामकाले व्यर्थं कदर्षयसि किं नवमालिकायाः” सा० द० उदाहृतम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2894,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चपलता" आता है (17)
चांचल्य चंचलता । चपलताचंचलता अस्थिरता । चपलताउताली पु † संज्ञा स्त्री॰ शीघ्रता । जल्दी । उतावली । चपलता । फुर्तीअठखेली विनोद । क्रिड़ा । चपलता । कल्लोल । चंचलता । चुलबुलापनचपलत्व चपलता । चंचलताचुलबुल चुलबुलाहट । चंचलता । चपलताअठखेलपन चंचलता । चपलता । चुलबुलापनचुलबुली चंचलता । चपलता । शोखीचुलबुलापन चंचलता । चपलता । शोखीतारल्य जल, तेल आदि के समान प्रवाहशील होने का धर्म । द्रवत्वशोखी धृष्टता । ढिठाईढिठाई गुरुजनों के समक्ष व्यवहार की अनुचित स्वच्छंदता । संकोच का अनुचित अभाव …तरलाई पु संज्ञा स्त्री॰लरिकई लड़कपन । बाल्यावस्थाअतुराई पु संज्ञा स्त्री॰ १ आतु- रता । जल्दी । शीघ्रतातरलभाव पतलापनलरिकाई पु † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें