🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सूत
sūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्षत्रिय पिता और ब्राह्मणी माता का (2.10.3)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सूत्र, प्रा॰ सुत्त, हिं॰ सूत]
१. रूई, रेशम आदि का महीन तार जिससे कपड़ा बुना जाता है । तंतु । सूत्त । क्रि॰ प्र॰—कातना । मुहा॰—सूत सूत=जरा जरा । तनिक तनिक । सूत बराबर= बहुत सूक्ष्म । बहुत महीन ।
२. रूई का बटा हुआ तार जिससे कपड़ा आदि सीते हैं । तागा । धागा । डोरा । सूत्र ।
३. बच्चों के गले में पहनने का गंडा ।
४. करधनी । उ॰—कुंजगृह मंजु मधु मधुप अमंद राजै तामै काल्हि स्यामैं विपरीत रति राची री । द्विडदेव कीर कीलकंठ की धूनि जैसी तैसियै अभूत भाई सूत धुनि माची री ।—रसकुसु- माकरक (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—पहनना ।
५. नापने का एक मान । इमारती गज । विशेष—चार सूत की एक पइन, चार पइन का एक तसू, और चौबीस तसू का एक इमारती गज होता है ।
६. पत्थर पर निशान डालने की डोरी । विशेष—संगतराश लोग इसे कोयला मिले हुए तेल में डुबाकर इससे पत्थर पर निशान कर उसकी सीध में पत्थर काटते हैं ।
७. लकड़ी चीरने के लिये उस पर निशान डालने की डोरी । मुहा॰—सूत धरना=निशान करना । रेखा खींचना । बढ़ई लोग जब किसी लकड़ी को चीरने लगते हैं, तब सीधी चिराई के लिये सूत को किसी रंग में डुबाकर उससे उस लकड़ी पर रेखा करते हैं । इसी को सूत धरना कहते हैं । उ॰—मनहूँ भानु मंडलहि सवारत, धरचो सूत विधिसुत विचित्र मति ।—तुलसी (शब्द॰) ।
सूत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ सूती]
१. एक वर्णसंकर जाति, मनु के अनुसार जिसकी उत्पत्ति क्षत्तिय के औरस और ब्राह्मणी के गर्भ से है और जिसकी जीविका रथ हाँकना था ।
२. रथ हाँकनेवाला । सारथि । उ॰—कर लगाम लै सूत धूत मजबूत बिराजत । देखि बृहदरथपूत सुरथ सूरज रथ लाजत ।—गि॰ दास (शब्द॰) ।
३. बंदी जिनका काम प्राचीन काल में राजाओं का यशोगान करना था । भाट । चारण । उ॰—(क) मागध सूत और बंदीजन ठौर ठौर यश गायो ।—सूर (शब्द॰) । (ख) बहु सूत मागध बंदिजन नृप बचन गुनि हरषित चले ।—रामाश्व- मेध (शब्द॰) ।
४. पुराणवक्ता । पौराणिक । उ॰—बाँचन लागे सूत पुराण । मागध वंशावली बखाना ।—रघुराज (शब्द॰) । विशेष—सबसे अधिक प्रसिद्ध सूत लोमहर्षण हुए हैं, जो वेदव्यास के शिष्य थे और जिन्होंने नैमिषारण्य में ऋषियों को सब पुराण सुनाए थे ।
५. विश्वामित्र के एक पुत्र का नाम ।
६. बढ़ई । सूत्र कार ।
७. सूर्य ।
८. पारा । पारद ।
९. संजय का एक नाम (को॰) ।
१०. क्षत्रिया स्त्री में उत्पन्न वैश्य का पुत्र (को॰) ।
सूत ३ वि॰
१. प्रसूत । उत्पन्न । उ॰—राम नहीं, कम के सूत कहलाए ।—अपरा, पृ॰ २०२ ।
२. प्रेरण किया हुआ । प्रेरित ।
सूत ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सूत्र] थोड़े अक्षरों या शब्दों में ऐसा पद या वचन जो बहुत अर्थ प्रकाशित करता हो । उ॰—केहि विधि करिय प्रबोध सकल दरसन अरुझाने । सूत सूत मँह सहस सूत किय फल न सुझाने ।—सुधाकर (शब्द॰) ।
सूत † ५ वि॰ [सं॰ सूत्र (=सूत)] भला । अच्छा । उ॰—करमहीन बाना भगवान । सूत कुसूत लियो पहिचान ।—कबीर (शब्द॰) ।
सूत पुं ६ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सुत] दे॰ सुत । उ॰—(क) कभुवक मेरा मित्र है कभुवक मेरा सूत ।—सहजो॰ बानी, पृ॰ २३ । (ख) उठ्यो सोच कै मनहि मैं लग्यो आइ धौं भूत । यहै बिचारत हूँ तदपि नृप न लहेहु सुख सूत ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सूत mfn. urged, impelled &c. (cf. 3. सूत, p. 1241, col. 2, 1. सुत, and नृ-षूत).
2. सूत mfn. (for 3. See p. 1241, col. 2) born, engendered (see सु-षूत)
one that has, brought forth (young), Mn.; VarBṛS.
सूत m. quicksilver, ŚārṅgS.; Sarvad.
the sun, W.
3. सूत m. (of doubtful derivation, prob. to be connected with √ 1. सू; for 1. 2. सूत See pp. 1239 and 1240) a charioteer, driver, groom, equerry, master of the horse (esp. an attendant on a king who in earlier literature is often mentioned together with the ग्राम-णी; in the epics also a royal herald or bard, whose business was to proclaim the heroic actions of the king and his ancestors, while he drove his chariot to battle, or on state occasions, and who had therefore to know by heart portions of the epic poems and ancient ballads; he is the son of a Kṣatriya by a Brāhmaṇī or of a Brāhman [accord. to Śāśvata also of a Śūdra] and a Kṣatriyā; the most celebrated Sūta was Loma-harṣaṇa who was a pupil of Vyāsa), AV. &c. &c. (IW. 510 n.)
a carpenter or wheelwright, L.
N. of a son of Viśvāmitra, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1239,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूत p. p. [सू-क्त] 1 Born, begotten, engendered, produced. --2 Impelled, emitted. --तः 1 A charioteer; सूत चोदयाश्वान् पुण्याश्रमदर्शनेन तावदात्मानं पुनीमहे Ś. 1. --2 The son of a Kṣatriya by a woman of the Brāhmaṇa caste (his business being that of a charioteer); क्षत्रियाद्विप्रकन्यायां सूतो भवति जातितः Ms. 10. 11; सूतो वा सूतपुत्रो वा यो वा को वा भवाम्यहं Ve. 3. 33. --3 The son of a Vaiśya by a Kṣatriya wife (his business being that of a bard). --4 A bard. --5 A carpenter. --6 The sun. --7 N. of a pupil of Vyāsa. --तः तं Quick-silver. --Comp. --तनयः an epithet of Karṇa. --राज् m. quick-silver.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1134-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूत पु० सू--प्रसवे प्रेरणे ऐश्वर्य्ये वा क्त । १ सूर्य्ये अनेकार्थ- को० । २ अर्कवृक्षे ३ क्षत्रियजाते ब्राह्मणीगर्भजे वर्णसङ्करभेदे ४ त्वष्टरि ५ सारथौ ७ वन्दिनि मेदि० ७ मागधे ८ पारदे पुंन० अमरः । ९ प्रसूते १० प्रेरिते च त्रि० । ११ लोमहर्ष- णाख्ये पुराणवक्तरि च तदुत्पत्तिकथा “सवान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः । पुराणसंहितां पुण्यां पपृच्छुर्लोमहर्षणम् । त्वया सूत! सहाबुद्धे भगवान् ब्रह्मवित्तमः । इतिहासं पुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः । तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषि तानि यत् । द्वैपायनस्य मगवांस्ततो वै रोमहर्षणः । भवन्तमेव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः । मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा । त्वं हि स्वाय- म्भुवे यज्ञे सूत्याहे वितते सति । संभूतः संहितां वक्तुं खांशेन पुरुषोत्तम्!” कोर्म १ अ० । “ब्रह्मणः पौष्करे यज्ञे सूत्याहे वितते सति । पृषदाज्यात् समुत्- पन्नः सूतः पौराणिको द्विजः । वक्ता वेदादिशास्त्राणां त्रिकालामलतत्त्ववित् । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन नैमिषारण्थ- मागमत्” वह्निपु० १ अ० । जातिभेदसूतोत्पत्तिकथा “हस्ते तु दक्षिणे चक्रं दृष्ट्वा तस्य पितापमहः । विष्णोरशं पृथुं मत्वा परितोषं परं ययौ । तस्य वै जातमात्रस्य यज्ञे पैतामहे शुभे । सूतः सूत्या समुत्पन्नः सौत्येऽथ महामते! । तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः । प्रोक्तौ तदा मुनि- वरैस्तावुभौ मूतमागधौ । स्तूयतामेष नृपतिः पृथुर्वैन्यः पतापवान्” विष्णुपु० १ अंशे १३ अ० । “एतस्मिन्नेव काले त यज्ञे पैतामहे शुभे । सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्ये- ऽहनि पुराणवित् । तेषां यज्ञे पुनस्त्वे वमुत्पन्नौ मूत- मागधौ । पृथोःस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतो महर्षिभिः । ते ऊचुरृष्यः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः । तैनियुक्तो- [] ऽस्य कर्माणि पृथोर्यानि महात्मवः । तुष्टुवांस्तानि सर्वाणिआशीर्वादांस्ततः परान् । तयोस्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात् जनेश्वरः” वह्निपु० । “क्षत्रियाद्विप्र- कन्यायां सूतो भवति जातितः” । “सूतानामश्वसारथ्य- मम्यष्ठानां चिकित्सितम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5325-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूत" आता है (26)
डोर डोरा । तागा । रस्सी । सूततंतु सूत । डोरा । तागा । यौ॰— तंतुकीठसारथि रथादि का चलानेवाला । सूत । रथ- नागरसूत्र सूत । तंतु । तार । तागा । डोरासरत् सूत । तागा । धागासूत्रतंतु सूत । तारसूता कपास, रेशम, आदि का तार जिससे कपड़ा बुना जाता है । तंतु । सूत । २० एक प…स्यू सूत । सूत्रसूत्रक सूत । तंतु । तारफीता नेवार की पतली धज्जी, सूत, आदि जो किसी वस्तु को लपेटने या बाँधने के काम…बत्ती सूत,रूई,कपडे़ आदी की पतली छड़ । सलाई या चौडे़ फीते के आकार का टुकड़ा ज…कन्वास सूत, सन, पट्ट,आदि का वस्त्र जो तंबू, पाल या चित्र बनाने के काम में लिय…पैमाना वह वस्तु (छड़, डंडा, सूत, डोरी, बरतन आदि) जिससे कोइ वस्तु मापी जाय । म…लपेटना किसी सूत, डोरी या कपड़े की सी वस्तु को दूसरी वस्तु के चारों ओर घूमाकर …चीन झंडी । पताकाअंशु किरण । प्रभा । यौ॰— अंशुधर, अंशुपति, अंशुभर्ता, अंशुभृत् अंशुत्वामी, अ…सरट् वायु । हवाखात्र खनित्र । खंता । कुदालतंत्र तंतु । ताँतस्तुतिपाठक बंदी जिसका काम प्राचीन काल में राजाओं की स्तुति या यशोगान करना था । स्…अंत्यावसायी हिंदुओं की प्राचीन जातिव्यवस्था के अनुसार अत्यंत नीच जाति का व्यक्ति ।…टूसा मंदार का फल । डोडाडोरा रूई, सन, रेशम आदि को बटकर बनाया हुआ ऐसा खंड जो चौड़ा या मोटा न हो, पर …तागा रूई, रेशम आदि का वह अंश जो तकले आदि पर बटने से लंबी रेखा रूप में निकलत…बूटा छोटा वृक्ष । पौधासेली छोटा भाला । बरछी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें