🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:35:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सूतक
sūtaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सूतक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जन्म ।
२. अशौच जो संतान होने पर परिवारवालों को होता है । जननाशौच ।
३. मरणशौच जो परिवार में किसी के मरने पर होता है ।
४. सूर्य या चंद्रमा का ग्रहण । उपराग । क्रि॰ प्र॰—छूटना ।—लगना ।
सूतक २ संज्ञा पुं॰ पारा । पारद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूतक n. birth (also ‘the calving of a cow’ &c.), GṛS.; Mn.; MBh. &c.
impurity (of parents) caused by child-birth or miscarriage, Yājñ.; Dhūrtas.
impurity (in general), Subh.
an obstacle, Tithyād.
(अका and इका), f., see below
सूतक (अम्), m. n. quick silver, mercury, Sarvad.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1240,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सूतकं 1 Birth, production; Ms. 4. 112. --2 Impurity caused by child-birth (or miscarriage) in a family; (also called जननाशौचं q. v.). --कः, --कं Quick-silver.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1134-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सु(सू)तक न० सु--(सू)--भावे क्त सु(सू)तं जननं तस्मादागतम् कन् । १ जननाशौचे २ अशौचमात्रे च “सुतके मृतके तथा” “मातुश्च सूतकं तत् स्यात्” इति च स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5311,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सूतकं, क्ली, (सू + भावे क्तः । ततः स्वार्थे कन् । जन्म । इति मेदिनी ॥ (सूतकं जन्म कारण- त्वेनास्त्यस्येति । अच् ।) जननाशौचम् । यथा, “मृतेन सूतकं गच्छेन्नेतरत् सूतकेन तु ।” इति । वृद्धमनुरपि । “शावस्योपरि शावे तु सूतकोपरि सूतके । शेषाहोभिर्व्विशुद्धिः स्यादुदक्यां सूतिकां विना ॥” मरणाशौचम् । यथा, -- “सर्व्वं गोत्रमसंस्पृश्यं तत्र स्यात् सूतके सति । मध्येऽपि सूतके दद्यात् पिण्डान् प्रेतस्य तृप्तये ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥ [] प्रतिबन्धकम् । यथा, -- “व्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्धे होमेऽर्च्चने जपे । आरब्धे सूतकं न स्यादनारब्धे नु सूतकर्म् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (उपरागः । ग्रहणम् । यथा, मनुः । ४ । ११० । “प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनम् । त्र्यहं न कीर्त्तयेद्ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके ॥” “राजा चन्द्रमास्तस्य सूतकं राहुं प्रत्यमृत- स्रवणं चशब्दात् सूर्य्यस्य च । अथवा जनपदे- श्वरस्य राज्ञः सूतकं पुत्त्रजन्मोत्मवः । राहोः सूतकं चन्द्रसूर्य्ययोरुपरागः ग्रहणमिति प्रसि- द्धम् ॥” इति तत्र मेधातिथिः ॥)
सूतकः, पुं, क्ली, (सूत एव । स्वार्थे कन् ।) पारदः । इति मेदिनी ॥ (पर्य्यायोऽस्य यथा, -- “रसेन्द्रः पारदः सूतः सूतराजश्च सूतकः । शिवतेजो रसः सप्त नामान्येवं रसस्य तु ॥” ईति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणा- धिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-392-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सूतक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें