🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:45:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चीन
cīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कदली, कन्दली, चीन, चमूरु, प्रियक और समूरु (2.5.10) कदली · कन्दली · चमूरु · प्रियक · समूरु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चीन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. झंडी । पताका ।
२. सीसा नामक धातु । नाग ।
३. तागा । सूत ।
४. एक प्रकार का रेशमी कपडा ।
५. एक प्रकार का हिरन ।
६. एक प्रकार की ईख ।
७. एक प्रकार का साँवाँ अन्न । दे॰ वि॰ 'चेना' ।
८. एक प्रसिद्ध पहाडी देश जो एशिया के दक्षिण—पूर्व में है । इसकी राजधानी पेकिंग है । विशेष— यहाँ के अधिकांश निवासी प्राय: बोद्ध हैं । चीन के निवासी अपनी भाषा में अपने देश को 'चंगक्यूह' कहते हैं । कदाचित् इसीलिये भारत तथा फारस के प्राचीन निवासियों ने इस देश का नाम अपने यहाँ 'चीन' रख लिया था । चीन देश का उल्लेख महाभारत, मनुस्मृति, ललितविस्तार आदि ग्रंथों में बराबर मिलता है । यहाँ के रेशमी कपडे भारत में चीनांशुक नाम से इतने प्रसिद्ध थे कि रेशमी कपडे का नाम ही 'चीनांशुक' पड गया है । चीन में बहुत प्राचीन काल का क्रम- बद्ध इतिहास सुरक्षित है । ईसा से २९५० वर्ष पूर्व तक के राजवंश का पता चलता है । चीन की सभ्यता बहुत प्राचीन है, यहाँ तक कि युरोप की सभ्यता का बहुत कुछ अंश — जैसे, पहनावा, बैठने और खाने पीने आदि का ढंग, पुस्तक छापने की कला आदि — चीन से लिया गया है । यहाँ ईसा के २१७ वर्ष पूर्व से बौद्ध धर्म का संचार हो गया था पर ईसवीं सन् ६१ में मिंगती राजा के शासनकाल में जब भारतवर्ष से ग्रंथ और मूर्तियाँ गई, लोग बौद्ध धर्म की ओर आकर्षित होने लगे । सन् ६७ में कश्यप मतंग नामक एक बौद्ध पंडित चीन में गए और उन्होंने ' द्वाचत्वारिंशत् सूत्र ' का चीनी भाषा में अनुवाद किया । तबसे बराबर चीन में बौद्ध धर्म का प्रचार बढता गया । चीन से झंड के झुंड यात्री विद्याध्ययन के लिये भारत वर्ष में आते थे । चीन में अबतक ऐसे कई स्तूप पाए जाते हैं जिनके विषय में चीनियों का कथन है कि वे सम्राट अशोक के बनवाए हैं । यौ॰— चीन की दीवार = एक प्रसिद्ध दीवार जिसे ईसा से प्राय: दो सौ वर्ष पूर्व एक चीनी सम्राट ने उत्तरीय जातियों के आक्रमण से अपने देश की रक्षा करने के लिये बनवाया था । यह दीवार प्राय: १५०० मील लंबी है औऱ बहुत ऊँची, चौडी और दृढ बनी है । इसका कुछ अंश मंगोलिया और चीन देश की विभाजक सीमा है । इसकी गणना संसार के सात सबसे अधिक आश्चर्यजनक पदार्थों (सप्ताश्चर्य) में की जाती है । मुहा॰— चीन का, या चीनी का बरतन या खिलौना आदि = दे॰ चीनी 'मिट्टी' ।
९. उक्त देश का निवासी ।
चीन २ † संज्ञा पुं॰ [हिं॰ चीन्ह]दे॰ चिन्ह ।
चीन ३ † संज्ञा पुं॰ [सं॰ चयन] दे॰ चुनन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चीन m. pl. the Chinese, Mn. x, 44; MBh. ii f., v f.; R. iv, 44, 14; Lalit.; Jain.; Car.; VarBṛS. (also चीण)
चीन m. sg. a kind of deer, L.
Panicum miliaceum (also चिन्न, L.)
a thread, L.
चीन n. a banner, L.
a bandage for the corners of the eyes, Suśr. i, 18, 11
lead, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (399,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चीनः [चि-नक् पृषो˚ दीर्घः] 1 N. of a country, the modern China. --2 A kind of deer. --3 A sort of cloth. --4 A thread. --नाः (m. pl.) The rulers or people of China. --नं 1 A banner. --2 A kind of bandage for the corners of the eyes. --3 Lead. --Comp. --अंशुकं, --वासस् n. Chinacloth, silk, silken cloth; [] चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीय्म नस्य Ś. 1. 34; Ku. 7. 3; Māl. 6. 5; Amaru. 75. --कर्पूरः a kind of camphor. --जं steel. --पट्टं lead. --पिष्टं {1} red lead. {2} lead. --वंगं lead.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0496-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चीन पु० चि--नक् पृषो० दीर्घः । “कश्मीरं तु समारभ्य काम- रूपात्तु पश्चिमे । भोटान्तदेशोदेविशि! मानसेशाच्च दक्षि- णे । मानसेशाद्दक्षपूर्व्वे चीनदेशः प्रकीर्तितः” शक्ति सङ्गमतन्त्रोक्ते १ देशभेदे । सोऽभिजनोऽस्य अणः तद्राजा- णो वा बहुत्वे लुक् । २ तद्देशवासिषु तन्नृपेषु च ब० व० । “वाजिनां च सहस्राणि चीनदेशोद्भवानि च” भा० उ० २७ अ० । अयञ्च देशः वृ० सं० १४ अ० कूर्म्मविभागे ऐशान्यामुक्तः । ऐशान्यामित्युपक्रमे “वनराजकिरातं चीनकौलिन्दाः” “यवनाश्चीनकाम्बोजा दारुणा- म्लेच्छजातयः” भा० भी० ९ अ० जनपदोक्तौ । तद्देश नृपाश्च क्रियालोपात् शनैर्वृषलत्वं गताः यथाह मनुः “शनकैस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्रियजातयः । वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणादर्शने न च । पौण्ड्रकाश्चोड्रद्रविडाः काम्बोजाः यवनाः शकाः । पारद पह्रवाश्चीनाः किरा- तादरदाःखसाः” । ४ तद्देशजे वस्यप्रेदे च “कार्ण्णाटीचीन पीनस्तनवमनदशान्दोलनस्पन्दमन्दः” उद्भटः । ५ व्रीहिभेदे अष्टादशधान्यशब्दे ५२४ पृ० दृश्यम् । “चीनकः कङ्कुभेदो- ऽस्ति स ज्ञेयः कङ्गुवद्गुणैः” भावप्र० । ६ सूत्रे ७ मृगभेदे च [] मेदि० । ८ पताकायां न० त्रिका० । ९ सीसके न० रत्न- माला तन्त्रोक्ते १० तद्देशवासिजनानामाचारभेदे पु० । पृषो० अस्य णत्वमपि वदन्ति । ११ चीनकर्पुरे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2954-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चीनं, क्ली, (चिनोति कीर्त्त्यादिकमिति । चि + बाहुलकात् नक् दीर्घश्च ।) पताका । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ सीसकम् । इति रत्नमाला ॥
चीनः, पुं, (चीयते सञ्चीयते वृषलत्वादिदोषो यत्र । चि + बाहुलकात् नक् दीर्घश्च ।) देश- विशेषः । चीना इति भाषा ॥ यथा, -- “काश्मीरन्तु समारभ्य कामरूपात्तु पश्चिमे । भोटान्तदेशो देवेशि ! मानसेशाच्च दक्षिणे । मानसेशाद्दक्षपूर्व्वे चीनदेशः प्रकीर्त्तितः ॥” इति शक्तिसङ्गमतन्त्रम् ॥ (तद्देशवासिषु तन्नृपेषु च बहुवचनान्तः । यथा, महाभारते । २ । २६ । ९ । “स किरातैश्च चीनैश्च वृतः प्राग्ज्योतिषोऽभवत् ॥”) अंशुकविशेषः । (यथा, शकुन्तलायां १ माङ्के । “चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य ॥”) ब्रीहिभेदः । तन्तुः । मृगविशेषः । इति मेदिनी । ने, ४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-454-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चीन" आता है (11)
केला एक प्रसिद्ध पेड़ । कदली । विशेष—यह भारतवर्ष, बरमा, चीन, मलाया के टापुओ…नागार्जुन एक प्राचीन बौद्ध महात्मा या बोधिसत्व जो माध्यमिक शाखा के प्रवर्तक थे ।…जापान एक द्वीपसमूह जो चीन के पूरब हैचंदन एक पेड जिसके हीर की लकडी बहुत सुगंधित होती है और जो दक्षिण भारत के मैस…धान तृण जाति का एक पौधा जिसके बीज की गिनती अच्छे अन्नों में है । शालि । व्…ज्वार एक प्रकार की घास जिसकी बाल के दाने मोटे अनाजों में गिने जाते हैं । विश…महायान एक विद्याधर का नामशिलारस लोहबान की तरह का एक प्रकार का सुगंधित गोंद । विशेष—कुछ लोग इसे खनिज भी…त्रिपिटक भगवान् बुद्ध के उपदेशों का बडा़ संग्रह जो उनकी मृत्यु के उपरांत उनके श…कसी पृथ्वी नापने की एक रस्सी जो दो कदम या ४९ १/४ इंच की होती हैएशिया है जिसका अर्थ है 'वह दिशा जहाँ से सूर्य निकले अर्थात् पूर्व पाँच बड़े …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें