🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:08:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चंदन
caṃdana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चन्दन m. n. sandal (Sirium myrtifolium, either the tree, wood, or the unctuous preparation of the wood held in high estimation as perfumes; hence ifc. a term for anything which is the most excellent of its kind g. व्याघ्रादि), Nir. xi, 5; MBh.; R. &c. (ifc. f(आ). , Ragh. vi, 61)
चन्दन m. N. of a divine being, Lalit. i, 93
of a prince
= ˚नक, Mṛcch. vi, 25
N. of an ape, R. iv, 41, 3
चन्दन n. the grass Bhadra-kālī, L.
चन्दन (cf. कु-, पीत-, रक्त-, श्वेत-, हरि-.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (386,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चंदनः --नं [चंद् ण्यंतात्-ल्यु] 1 Sandal, (the tree the wood, or any unctuous preparation of the wood, held in high estimation as a perfume and refrigerant application); अनलायागुरुचंदनैधसे R. 8. 71; मणिप्रकाराः सरसं च चदनं शुचौ प्रिये यांति जनस्य सेव्यतां Rs. 1. 2; एवं च भाषते लोकश्चंदतं किल शीतलं । पुत्रगात्रस्य संस्पर्शश्चंदनादतिरिच्यत Pt. 5. 20; विना मलयमन्यत्र चंदनं न प्ररोहति 1. 41. --2 Anything most excellent of its kind. --Comp. --अचलः, --गिरिः, --अद्रिः the Malaya mountain. --उदकं sandal-water. --पुष्पं cloves. --सारः {1} the most excellent sandal-wood. {2} a kind of alkali (वज्रक्षर).
चंदनः --नं [चंद् ण्यंतात्-ल्यु] 1 Sandal, (the tree the wood, or any unctuous preparation of the wood, held in high estimation as a perfume and refrigerant application); अनलायागुरुचंदनैधसे R. 8. 71; मणिप्रकाराः सरसं च चदनं शुचौ प्रिये यांति जनस्य सेव्यतां Rs. 1. 2; एवं च भाषते लोकश्चंदतं किल शीतलं । पुत्रगात्रस्य संस्पर्शश्चंदनादतिरिच्यत Pt. 5. 20; विना मलयमन्यत्र चंदनं न प्ररोहति 1. 41. --2 Anything most excellent of its kind. --Comp. --अचलः, --गिरिः, --अद्रिः the Malaya mountain. --उदकं sandal-water. --पुष्पं cloves. --सारः {1} the most excellent sandal-wood. {2} a kind of alkali (वज्रक्षर).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0484-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चन्दन पु० न० चदि--ण्यन्तात् ल्यु । स्वतामख्याते मलयाच- [] लजे वृक्षविशेषे तद्भेदगुणादिकं भावप्र० उक्ते यथा श्रीखण्डं चन्दनं न स्त्री भद्रश्रीस्तैलपर्णिकः । गन्ध- सारो मलयजस्तथा चन्द्रद्युतिश्च सः । स्वादे तिक्तं कषे पीतं छेदे रक्तं तनौ सितम् । ग्रन्थिकोटरसंयुक्तं चन्दनं श्रेष्ठमुच्यते । चन्दनं शोतलं रूक्षं तिक्तमाह्ला- दनं लघु । श्रमशोषविषश्लेष्मवृष्णापित्तास्रदाहनुत् । अथ पीतचन्दनम् (कलम्यक) । “कालीयकन्तु कालीयं षीताभं हरिचन्दनम् । हरिप्रियं कालसारं तथा कालानुसार्यपि । कालीयकं रक्तगुणं विशेषा- तङ्गनाशनम्” । अथ रक्तचन्दनम् “रक्तचन्दन माख्यातं रक्ताङ्गं क्षुद्रचन्दनम् । तिलपूर्णं रक्तसारं तत्प्रवालफलं स्मृतम् । रक्तं शीतं गुरु स्वादु छर्दितृष्णा म्लपित्तहृत् । तिक्तं नेत्रहितं वृष्यं ज्वरव्रणविषापहम् । तत्र पुंसि “सत्वसंश्रयसुखोऽपि दूष्यते कृष्णसर्पशि- शुनेव चन्दनः” शकु० । क्लीवे “विना मलयमन्यत्र चन्दनं न विवर्द्धते” पञ्चत० । “ततः कृत ह्निकाः सर्व्वे दिव्यचन्दनभूषिताः” भा० स० ५७ अ० । “चन्द्रचन्दन- रोलम्बरुताद्युद्दीपनं मतम्” सा० द० तस्य शृङ्गारोद्दीप- कत्वमुक्तम् । २ रक्तचन्दने न० मेदि० ३ वानरभेदे पु० हेम० । ४ शारिवोषधौ स्त्री राजनि० । (मधुखाली) नगरीसमीपस्थे ५ नदीभेदे च स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2883-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चन्दनः, पुं, क्ली, (त्तन्दयति आह्लादयतीति । चदि आह्लादे + णिच् + ल्युः ।) स्वनामख्यातवृक्षः । (यथा, गोः रामायणे । ५ । ७४ । ३ । “चन्दनांस्तिलकांश्चूतानशोकान्सिन्धुवारकान् ॥” तथा च पञ्चतन्त्रे । १ । ४२ । “विना मलयमन्यत्र चन्दनं न प्ररोहति ॥”) तत्पर्य्यायः । गन्धसारः २ मलयजः ३ भद्रश्रीः ४ । इत्यमरः । २ । ६ । १३१ ॥ श्रीखण्डम् ५ महा- र्हम् ६ श्वेतचन्दनम् ७ गोशीर्षम् ८ तिल- पणम् ९ मङ्गल्यम् १० मलयोद्भवम् ११ गन्ध- राजम् १२ सुगन्धम् १३ सर्पावासम् १४ शीत- लम् १५ गन्धाढ्यम् १६ भोगिवल्लभम् १७ पाव- [] नम् १८ शीतगन्धः १९ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तैलपर्णिकः २० चन्द्रद्युतिः २१ । इति भाव- प्रकाशः ॥ भद्रश्रियम् २२ हितम् २३ हिमम् २४ । इति रत्नमाला ॥ पटीरः २५ वर्णकः २६ भद्राश्रयः २७ सेव्यः २८ रौहिणः २९ । इति शब्दरत्नावली ॥ याम्यः ३० पीतसारः ३१ । इति जटाधरः ॥ अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । शीतलत्वम् । स्वादे कियतकषाय- त्वम् । पित्तभ्रान्तिवमिज्वरक्रिमितृषासन्ताप- शान्तिकारित्वम् । वृष्यत्वम् । वक्त्ररोगनाशित्वम् । शरीरकान्तिवृद्धिकारित्वम् । लेपने कामवृद्धि- कारित्वम् । अतिसौरभ्यदत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ रूक्षत्वम् । तिक्तत्वम् । आह्लादन- त्वम् । लघुत्वम् । श्रमशीर्षरोगविषश्लेष्मास्रदाह- नाशित्वञ्च ॥ * ॥ श्रेष्ठचन्दनलक्षणं यथा, -- “स्वादे तिक्तं कषे पीतं छेदे रक्तं तनौ सितम् । ग्रन्थिकोटरसंयुक्तं चन्दनं श्रेष्ठमुच्यते ॥” इति भावप्रकाशः ॥ वानरविशेषः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३०५ ॥
चन्दनं, क्ली, (चन्द्यते आह्लाद्यते अस्मादनेन वा इति । चदि ह्लादे + णिच् + ल्युट् ।) भद्रकाली । इति मेदिनी । ने । ६१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-424-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चंदन" आता है (51)
पुंड तिलक । चंदन, केसर आदि पोतकर मस्तक या शरीर पर बनाया हुआ चिह्न । टीका । …याम्य चंदनमलयज चंदनमालय चंदनअंगराग चंदन, केसल, कपुर, कस्तुरी आदि सुगंधित द्रव्यों का मिला हुआ लेप जो अंग …गंधसार चंदनवल्गुक चंदनशीतगंध चंदन । संदलसारगंध चंदन । संदलभद्रश्रय चंदनसर्पेष्ट चंदनसुरोत्तर चंदनभद्राश्रय चंदनतिलपर्ण चंदनराजयोग्य चंदनशीतलप्रद शीतलता प्रदान करनेवाला, चंदनगंधद्रव्य सुगंधित पदार्थ, जैसे, चंदन, केसर आदिरसामृत वैद्यक में एक प्रकार का रस । विशेष— यह पारे गंधक, शिलाजीत, चंदन, गुड़ु…दारुसार चंदनमलयद्रुम चंदनगंधद चंदनसंदल श्रीखंड । चंदन । विशेष दे॰ 'चंदन'अरगजा एक सुगंधित द्रव्य जो शरीर में लगाया जाता है । यह केशर, चंदन, कपूर, आदि…लखौटा चंदन, केसर आदि से बना हुआ अंगराग वा अधर रागतनुराग केसर, कस्तूरी, चंदन, कपूर, अगर आदि को मिलाकर बनाया हुआ उबटनसारगंधि चंदनमलयोद्रव चंदनसर्पप्रिय चंदनसुगंधत्रय चंदन, बला और नागकेसर इन तीनों का समूहपिष्टालिका चंदनवाट्यपुष्प चंदनधूप देवपूजन में या सुगंध के लिये कपूर, आग, गुग्गुल, आदि गंधद्रव्यों को जला…हिम पाला । बर्फ । जल का बह ठोस रूप जो सरदी से जमने के कारण होता है । तुषारपराग वह रज या धूलि जो फूलों के बीच लंबे केसरों पर जमा रहती है । पुष्परज । व…शकुन किसी काम के समय दिखाई देनेवाले लक्षण जो उस काम के संबंद में शुभ या अशु…ध्वनि श्रवणेंद्रिय मे उत्पन्न संवेदन अथवा वह विषय जिसका ग्रहण श्रवणोद्रिय मे…भूतिक कटहलवर्णक हरतालविलेपन लेप करने या लगाने की क्रिया । अच्छी तरह लीपना । लगानाएकांग एक अंग का । जिसे एक अंग होगंधराज मोगरा बेलामहागंध कुटजगंधाढ्य नारंगी का पेड़गंधकाष्ठ अगर की लकड़ी । अगरुतैलपर्णी सलई का गोंदसर्पावास सर्पो के रहने का स्थान । बाँबीसर्वौषधि आयुर्वेद में ओषधियों का एक वर्ग जिसके अंतर्गत दस जड़ी बूटियाँ हैं । वि…च्यवनप्राश आयुर्वेद में एक प्रसिद्ध अवलेह जिसके विषय में यह कथा है कि च्यवन ऋषि क…चंद्रद्युति †दशांग पूजन में सुगंध के निमित्त जलाने का एक धूप जो दस सुगंध द्रव्यों के मेल …श्रीवासच्छद धूप का पेड़ । सरल वृक्ष
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें