🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पराग
parāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फूल का पराग (2.4.17) सुमनोरज
किंजल्क (3.3.21)
पक्ष्म (3.3.128) बरौनी · धागे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पराग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह रज या धूलि जो फूलों के बीच लंबे केसरों पर जमा रहती है । पुष्परज । विशेष—इसी पराग के फूलों के बीच के गर्भकोशों में पड़ने से गर्भाधान होता और बीज पड़ते हैं ।
२. धूलि । रज ।
३. एक प्रकार का सुगंधित चूर्ण जिसे लगाकर स्नान किया जाता है ।
४. चंदन ।
५. उपराग । ग्रहण ।
६. कपूंररज । कपूर की धूल या चूर्ण ।
७. विख्याति ।
८. एक पर्वत ।
९. स्वच्छंद गति वा गमन ।
पराग † २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रयाग] दे॰ प्रयाग । उ॰—गया गोमती काशि परागा । होइ पुष्य जन्म शुद्धि अनुरागा ।—कबीर सा॰, पृ॰ ४०२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पराग m. (prob. for अप-र्˚), the pollen of a flower, Kāv.; Pur. &c.
dust, Ragh. iv, 30
fragrant powder used after bathing, L.
sandal, L.
an eclipse of the sun or moon, L.
fame, celebrity, L.
independence, L.
N. of a mountain, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (589,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परागः 1 The pollen of a flower; स्फुटपरागपरागतपंकजं Śi. 6. 2; Amaru. 54. --2 Dust in general; R. 4. 30. --3 Fragrant powder used after bathing. --4 Sandal. --5 An eclipse of the sun or moon. --6 Fame, celebrity. --7 Independence, self-will.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0669-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पराग पु० परागच्छति परा + गम--ड । १ धूलिमात्रे २ पुष्प- रजसि माघः ६ । १ ३ स्नानीयद्रव्ये कुङ्कुमचूर्णादौ अमरः । ४ उपरागे ५ चन्दने च मेदि० ६ स्वच्छन्दगतौ शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4240,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परागः, पुं, (परागच्छतीति । गम + अन्येभ्यो- पीति डः ।) पुष्पधूलिः । तत्पर्य्यायः । सुमनो- रजः २ कौसुमरेणुः ३ । इत्यमरः । २ । ४ । १७ ॥ पुष्परेणुः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशती । ५०६ ॥ “लिप्तं न मुखं नाङ्गं न पक्षती न चरणाः परागेण । अस्पृशतेव नलिन्या विदग्धमधुपेन मधु पीतम् ॥”) धूलिः ॥ (यथा, रघुः । ४ । ३० । “प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः परागस्तदनन्तरम् । ययौ पश्चाद्रथादीति चतुस्कन्धेव सा चमूः ॥”) स्नानीयद्रव्यम् ॥ गिरिप्रभेदः ॥ विख्यातिः ॥ उपरागः ॥ चन्दनम् । इति मेदिनी ॥ स्वच्छन्द- गमनम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-054-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पराग" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें