🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:55:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुरु
puru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुरु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. देवलोक । स्वर्ग ।
२. एक दैत्य जिसे इंद्र ने मारा था ।
३. पराग ।
४. एक पर्वत ।
५. शरीर ।
६. बृहत्संहिता के अनुसार एक देश ।
७. एक प्राचीन राजा जो नहुष के पुत्र ययाति के पुत्र थे । विशेष— पुराणों में ययाति चंद्रवंश के मूल पुरुषों में थे । ययाति की दो रानियाँ थीं । एक शुक्राचार्य की कन्या देवयानी, दूसरी शर्मिष्ठा । देवयानी के गर्भ से यदु और तुर्वसु तथा शर्मिष्ठा के गर्भ से द्रुह्यु, अनु और पुरु हुए । इन नामों का उल्लेख ऋग्वेद में है । पुरु के बडे़ भारी विजयी और पराक्रमी होने की चर्चा भी ऋग्वेद में है । एक स्थान पर लिखा है— 'हे वैश्वानर ! जब तुम पुरु के समीप पुरियों का विध्वंस करके प्रज्वलित हुए तब तुम्हारे भय से असिक्नी (असिक्नीर- सितवर्णाः—सायण; अर्थात् असिक्नी या चेनाब के किनारे के काले अनार्य दस्यु) भोजन छोड़ छोड़कर आए' । ए क स्थान पर और भी है—'हे इंद्र ! तुम युद्ध में भूमिलाभ के लिये पुरुकुत्स के पुत्र त्रसदस्यु और पुरु की रक्षा करो ।' इसका समर्थन एक और मंत्र इस प्रकार करता है—'हे इंद्र ! तुमने पुरु और दिवोदास राजा के लिये नब्बे पुरों का नाश किया है ।' महाभारत और पुराणों में पुरु के संबंध में यह कथा मिलती हैं— शुक्राचार्य के शाप से सब ययाति जराग्रस्त हुए तब उन्होंने सब पुत्रों को बुलाकर अपना बुढ़ापा देना चाहा । पर पुरु को छोड़ और कोई बुढ़ापा लेकर अपनी जवानी देने पर सम्मत न हुआ । पुरु से यौवन प्राप्त कर ययाति ने बहुत दिनों तक सुखभोग किया, अंत में अपने पुत्र पुरु को राज्य दे वे वन में चले गए । पुरु के वंश में ही दुष्यंत के पुत्र भरत हुए । भरत के कई पीढिय़ों पीछे कुरु हुए जिनके नाम से कौरव वंश कहलाया ।
८. पंजाब का एक राजा जो ईसा से ३२७ वर्ष पहले सिकंदर से लड़ा था । पोरस ।
पुरु २ क्रि॰ वि॰
१. अधिक । बहुत से । कई ।
२. अकसर । बारबार । पुनः पुनः [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरु mf(पूर्वी)n. (√ पॄ) much, many, abundant (only पुरू or पुरु, ˚रूणि, ˚रूणाम् and sev. cases of f. पूर्वी; in later language only ibc.), RV. &c. &c. (˚रु, ind. much, often, very [also with a compar. or superl.]; with सिमा, everywhere; with तिरस्, far off, from afar; पुरारु, far and wide; पुरु विश्व, one and all, every, RV.)
पुरु m. the pollen of a flower, L.
heaven, paradise, L.
(cf. पूरु) N. of a prince (the son of Yayāti and Śarmiṣṭhā and sixth monarch of the lunar race), MBh.; Śak.
of a son of Vasu-deva and Saha-devā, BhP.
of a son of Madhu, VP.
of a son of Manu Cākṣuṣa and Naḍvalā, Pur.
पुरु [cf. Old Pers. paru; Gk. πολύ; Goth. filu; Angl.Sax. feolu; Germ. viel.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (636,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरु a. (रु --र्वी f.) [पॄ-पालनपोषणयोः कु; Uṇ. 1. 24] Much, abundant, excessive, many; (in classical literature पुरु occurs usually at the beginning of proper names). --रुः 1 The pollen of flowers. --2 Heaven, the world of the immortals. --3 N. of a demon killed by Indra. --4 N. of a prince, the sixth monarch of the lunar race. [He was the youngest son of Yayāti and Śarmiṣṭhā. When Yayāti asked his five sons if any one of them would exchange his youth and beauty for his own decrepitude and infirmities, it was Puru alone who consented to make the exchange. After a thousand years Yayāti restored to Puru his youth and beauty, and made him successor to the throne. Puru was the [] ancestor of the Kauravas and Pāṇḍavas]. --ind. 1 Much, exceedingly. --2 Repeatedly, often. --Comp. --जित् m. {1} an epithet of Viṣṇu. {2} N. of king Kuntibhoja or his brother. --दं gold. --दंशक a goose. --दंश (स) स्, --दत्रः, --द्रुह् m. epithets of Indra (Ved.). --भोजस् m. a cloud. --लंपट a. very lustful or lascivious. --ह, --हु much, many. --हूत a. invoked by many. --(तः) an epithet of Indra; R. 4. 3, 16. 5; Ku. 7. 45: Ms. 11. 122. ˚द्बिष् m. an epithet of Indrajit. --ह्वतिः an epithet of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0711-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरु त्रि० पॄ--पालनपोवणयोः कु । १ प्रचुरे अमरः २ देवलोके मेदि० तस्य कर्मिमिः पूरणात् तथात्वम् । ३ यथातिपुत्रभेदे हरिवं० ३० अ० । तद्वंशकथा ३१ अ० । ४ तन्नामके युधिष्ठिरसभ्ये नृपभेदे भा० स० ४ अ० । ५ परागे मेदि० । ६ दैत्यभेदे पुरुहूतशब्दे दुश्यम् । ७ नदीभेदे स्त्री शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4373,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरुः, पुं, (पिपर्त्ति पूर्य्यते वेति । पॄ + “पॄभिदि- व्यधिगृधिधृषिदृशिभ्यः ।” उणा० १ । २४ । इति कुः । “उदोष्ठ्यपूर्व्वस्य ।” ७ । १ । १०२ । इति उत्वम् । “उरण्रपरः ।” १ । १ । ५१ । इति रपरत्वम् ।) देवलोकः । नृपभेदः । स च ययातेः कनिष्ठपुत्त्रः । (आद्यूदन्तोऽपि पाठः ।) परागः । इति मेदिनी । रे, ५८ ॥ दैत्यः । इत्यु- णादिकोषः ॥ नदीभेदे, त्रि । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (राजविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ४ । २७ । “सुकर्म्मा चेकितानश्च पुरुश्चामित्रकर्षणः ॥” चाक्षुषमनोः पुत्त्रभेदः । यथा, मार्कण्डेये । ७६ । ५५ । “उरूपुरुशतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्त्राः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥” पर्व्वतभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ९० । २२ । “पर्व्वतश्च पुरुर्नाम यत्र जातः पुरूरवाः । भृगुर्यत्र तपस्तेपे महर्षिगणसेविते ॥” शरीरम् । यथा, शङ्करविजये । १३ अध्याये । “पुरुसंज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो हरिः । शकारस्य षकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते ॥”) प्रचुरे, त्रि । इत्यमरः । ३ । १ । ६३ ॥ (यथा, नैषधे । १९ । ५ । “स्फुरति तिमिरस्तोमः पङ्कप्रपञ्च इवोच्चकैः पुरुसितगरुच्चञ्चच्चञ्चूपुटस्फुटचुम्बितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-192-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें