🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:04:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बहुल
bahula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बहुल १ वि॰ [सं॰]
१. प्रचुर । अधिक । ज्यादा ।
२. काला । कृष्ण [को॰] ।
बहुल २ संज्ञा पुं॰
१. आकाश ।
२. सफेद मिर्च ।
३. कृष्ण वर्ण ।
४. कृष्ण पक्ष ।
५. अग्नि ।
६. महादेव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बहुल mf(आ)n. thick, dense, broad, wide, spacious, ample, large, RV. &c. &c.
abundant, numerous, many, much, ib. (अम् ind. often, frequently, Nir.; Prāt.; Pāṇ.)
accompanied by, attended with, ChUp.; Mn.; MBh. &c.
(in gram.) variously applicable, comprehensive (as a rule)
born under the Pleiades, Pāṇ. iv, 3, 33
black, L.
बहुल m. (or n. ?) the dark half of a month, MBh.; Kāv. &c.
बहुल m. Agni or fire, L.
N. of a Prajāpati, VP.
of a king of the Tāla-jaṅghas, MBh.
बहुल m. pl. N. of a people, MārkP.
बहुल n. the sky, L.
factitious black salt, L.
white pepper, L.
a partic. high number, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (726,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बहुल a. (compar. बंहीयस्; superl. बंहिष्ठ) 1 Thick, dense, compact. --2 (a) Broad, wide, capacious; (b) ample, large. --3 Abundant, copious, plentiful, much, numerous; अविनयबहुलतया K. 143. --4 Numerous, manifold, many; Māl. 9. 18. --5 Full of, rich or abounding in; जन्मनि क्लेशबहुले किं नु दुःखमतःपरं H. 1. 184; Bg. 2. 43. --6 Accompanied or attended by. --7 Born under the Pleiades. --8 Dark, black. --9 Comprehensive, variously applicable. --लः 1 The dark half of a month (कृष्णपक्ष); प्रादुरास बहुलक्षपाछविः R. 11. 15; करेण भानोर्बहुलावसाने संधुक्ष्यमाणेव शशांखरेखा Ku. 7. 8, 4. 13. --2 An epithet of fire. --ला 1 A cow. --2 Cardamoms. --3 The indigo plant. --4 The Pleiades (pl.). --लं 1 The sky. --2 White-pepper. --लं ind. Often, frequently; बहुलं छंदसि. --Comp. --आलाप a. talkative, garrulous. --गंधा cardamoms.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0793-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)हुल त्रि० ब(व)हि--कुलच् नि० नलोपः । १ अनेकसंख्या- न्विते २ प्रचुरे । व(व)हूनि लाति ला--क । ३ अग्नौ ४ कृष्ण- पक्षे पु० मेदि० । “ब(व)हुलेऽपि गते निशाकरः” कुमारः । ५ आकाशे ६ सितमरिचे न० ७ कृष्णवर्णे ८ तद्वति त्रि० ९ एलायां १० नीलिकायां ११ गवि स्त्री मेदि० । १२ देवीभेदे स्त्री कालिकापु० २३ अ० अग्निदैवतत्वात् १३ कृत्तिकानक्षत्रे स्त्री ब० व० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4567,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बहुलं, क्ली, (बंहते वृद्धिं गच्छतीति । बहि वृद्धौ कुलच् । नलोपश्च ।) आकाशम् । इति मेदिनी ॥ सितमरीचम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
बहुलं, त्रि, (बहूनर्थान् लातीति । बहु + ला + क ।) प्रचुरम् । (यथा, मनुः । ४ । ६० । “नाधार्म्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् ॥”) कृष्णवर्णः । इति मेदिनी । ले, ११८ ॥
बहुलः, पुं, (बहूनर्थान् लातीति । बहु + ला + क ।) अग्निः । कृष्णपक्षः । इति मेदिनी । ले, ११८ ॥ (यथा, कुमारे । ४ । १३ । “बहुलेऽपि गते निशाकर- स्तनुतां दुःखमनङ्ग ! मोक्ष्यति ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १२८ । “मन्थानो बहुलो वायुः सकलः सर्व्वलोचनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-411-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बहुल" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें