🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:15:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्र
pra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वीणा की ध्वनि के लिये 'प्र' आदि उपसर्ग लगाकर प्रक्वाण, प्रक्वण आदि (1.6.27)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक उपसर्ग जो क्रियाओं में संयुक्त होने पर 'आगे', 'पहले', 'सामने', 'दूर' का अर्थ देता है, विशेषणों में संयुक्त होने पर'अधिक', 'बहुल', 'अत्याधिक' का अर्थ देता है, जैसे, प्रकृष्ठ, प्रमत्त आदि और संज्ञा शब्दों में संयुक्त होने पर 'प्रारंभ' (प्रयाण), 'उत्पत्ति' (प्रभव, प्रपौत्र), 'लंबाई' (प्रवालभूसिक), 'शक्ति' (प्रभु), 'आकांक्षा' (प्रार्थना), 'स्वच्छता' (प्रसन्न जल), 'तीव्रता' (प्रकर्ष), 'अभाव' या 'वियोग' (प्रोषित, प्रपर्ण वृक्ष), आदि का अर्थ देता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प्र ind. before
forward, in front, on, forth (mostly in connection with a verb, esp. with a verb of motion which is often to be supplied; sometimes repeated before the verb, cf. Pāṇ. viii, 1, 6; rarely as a separate word, e.g. AitBr. ii, 40)
as a prefix to subst. = forth, away, cf. प्र-वृत्ति, प्र-स्थान
as pref. to adj. = excessively, very, much, cf. प्र-चण्ड, प्र-मत्त
in nouns of relationship = great- cf. प्र-पितामह, प्र-पौत्र
(according to native lexicographers it may be used in the senses of गति, आ-रम्भ, उत्-कर्ष, सर्वतो-भाव, प्राथम्य, ख्याति, उत्-पत्ति, व्य्-अवहार), RV.; &c.
प्र [cf. पुरस्, पुरा, पूर्व; Zd. fra; Gk. πρό; Lat. pro; Slav. pra-, pro-; Lith. pra-; Goth. faúr, faúra; Germ. vor; Eng. fore.]
2. प्र mfn. (√ पॄ or प्रा) filling, fulfilling
(n. fulfilment ifc.; cf. आकूति-, कक्ष्य-, काम-)
like, resembling (ifc.; cf. इक्षु-, क्षुर-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (652,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र ind. 1 As a prefix to verbs it means ‘forward’, ‘forth’, ‘in front’, ‘onward’, ‘before’, ‘away’, as in प्रगम्, प्रस्या, प्रचर्, प्रय &c. --2 With adjectives it means ‘very’, ‘excessively’, ‘very much’ &c: प्रकृष्ट, प्रमत्त &c., see further on. --3 With nouns whether derived from verbs or not, it is used in the following senses according to G. M.:-- (a) beginning, commencement; (प्रमाणं, प्रस्थानं, प्रह्ण); (b) length; ( प्रवालभूषिक); (c) power (प्रभु); (d) intensity, excess; (प्रवाद, प्रकर्ष, प्रच्छाय, प्रगुण); (e) source or origin; (प्रभव, प्रपौत्र); (f) completion, perfectness, satisfaction (प्रभुक्तमन्नं); (g) destitution, separation, being without; (प्रोषिता, प्रपर्णवृक्षः); (h) apart; (प्रज्ञु); (i) excellence; (प्राचार्यः): (j) purity (प्रसन्नं जलं); (k) wish (प्रार्थना); (l) cessation (प्रशम); (m.) adoration, respect; (प्रांजलिः who respectfully folds his hands together); (n.) prominence (प्रणस, प्रवाल). In the Veda it is often used as a separable adverb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0723-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्र अव्य० प्रथ--ड । १ आरम्भे २ गतौ ३ उत्कर्षे ४ प्राथम्ये ५ सर्व- तोभावे ६ उत्पत्तौ, ७ ख्यातौ ८ व्यवहारे च पुरुषोत्तमः । अस्य क्रियायोगे उपसर्गत्वम् । गतित्वञ्च । अस्यार्थभेदो दाहरणानि गणरत्नटी० उक्तानि यथा “प्र आदिकर्मदीर्धेशभृशसम्भवतृप्तिवियोगशुद्धिशक्तीच्छा- शान्तिपूजाग्रदर्शनेषु” प्रयातः । प्रवालमूषिकः प्रभुर्देशस्य । प्रवदन्ति दायादाः । हिमवतो गङा प्रभवति । प्रभुक्त- मन्नम् । प्रोषितः । प्रसन्नं जलम् । प्रशक्तः । प्रार्थयते । प्रशान्तोऽग्निः । प्राञ्जलि । प्रबालम् । प्रलोकयति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4425,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्र, व्य, (प्रथयतीति । प्रथ + डः ।) विंशत्युप- सर्गान्तर्गतप्रथमोपसर्गः । अस्यार्थाः । गतिः । आरम्भः । उत्कर्षः । सर्व्वतोभावः । प्राथ- म्यम् । ख्यातिः । उत्पत्तिः । व्यवहारः । इति दुर्गादासधृतपुरुषोत्तमः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-240-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्र" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें