🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:21:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रभूत
prabhūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रभूत १ वि॰ [सं॰]
१. जो अच्छी तरह हुआ हो । भूत ।
२. उदगत । निकला हुआ । उत्पन्न ।
३. उन्नत ।
४. प्रचुर । बहुत अधिक । बहुत ज्यादा ।
प्रभूत २ संज्ञा पुं॰ पंचभूत । तत्व । उ॰—राघव की चतुरंग चमू चपि धूरि उठी जल हू थल छाई । मानो प्रताप हुतासन धूम सो केसवदास अकास न माई । मेटि कै पंच प्रभूत किधौं बिधि रेनुमयी नव रीति चलाई । दुःख निवेदन को भव भार को भूमि किधौं सुरलोक सिधाई ।—केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-भूत mfn. come forth, risen, appeared &c.
(ifc.) become, transformed into, Daś.
abundant, much, numerous, considerable, high, great, ŚBr. &c. &c. (compar. -तर, Pañcat.; superl. -तम, Daś.)
abounding in (comp.), R.
able to (inf.), Sāh.
governed, presided over, W.
mature, perfect, ib.
प्र-भूत m. a class of deities in the 6th Manvantara, Hariv. (v.l. प्र-सूत)
प्र-भूत n. (in phil.) a great or primary element (= महा-भूत), Sāṃkhyak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (684,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रभूत p. p. 1 Sprung from, produced. --2 Much, abundant. --3 Numerous, many. --4 Mature, perfect. --5 High, lofty. --6 Long. --7 Presided over. --8 Abounding in. --9 Gone up or upwards. --Comp. --यवसेंधन a. abounding in fresh grass and fuel. --वयस् a. advanced in age, old, aged.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0754-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभूत त्रि० प्र + भू--क्त । १ प्रचुरे अमरः २ उद्गते मेदि० ३ भूते ४ उन्नते च शब्दर० । ततः गोषदा० अस्त्यर्थे वुन् । प्रभूतक प्रचुरबलादियुक्ते त्रि० प्रभूतमाह “आहौ प्रभूतमादिभ्यः” वार्त्ति० ठक् । घ्राभूतिक प्रचुरवक्तरि त्रि० । द्विती- यान्तात् प्रभूतशब्दात् आहौ परे धातुनिर्देशे इक् ठक् । एवम् आदिपदात् पर्य्यप्तमाह पार्य्याप्तिक तद्वक्तरि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4475,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभूतं, त्रि, (प्र + भू + क्तः ।) प्रचुरम् । इत्य- मरः । ३ । १ ६३ ॥ (यथा, कलाविलासे । १ । ९ । [] “तत्राभूदभिभूतप्रभूतमायानिकायशतधूर्त्तः । सकलकलानिलयानां धुर्य्यः श्रीमूलदेवाख्यः ॥”) उद्गतम् । इति मेदिनी । ते, १२१ ॥ भूतम् । उन्नतम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-283-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रभूत" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें