🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:05:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रभूत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रभूत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रभूत

अर्थ: उद्भूत, उत्पन्न

संस्कृत: पर्याय: प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहुल, बहु

व्युत्पत्ति: प्र+भू+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रभूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रभूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रभूत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रभूतःप्रभूतौप्रभूताः
द्वितीयाप्रभूतम्प्रभूतौप्रभूतान्
तृतीयाप्रभूतेनप्रभूताभ्याम्प्रभूतैः
चतुर्थीप्रभूतायप्रभूताभ्याम्प्रभूतेभ्यः
पञ्चमीप्रभूतात् / प्रभूताद्प्रभूताभ्याम्प्रभूतेभ्यः
षष्ठीप्रभूतस्यप्रभूतयोःप्रभूतानाम्
सप्तमीप्रभूतेप्रभूतयोःप्रभूतेषु
सम्बोधनहे प्रभूतहे प्रभूतौहे प्रभूताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रभूत
प्रभूत
prabhūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रभूत १ वि॰ [सं॰]
१. जो अच्छी तरह हुआ हो । भूत ।
२. उदगत । निकला हुआ । उत्पन्न ।
३. उन्नत ।
४. प्रचुर । बहुत अधिक । बहुत ज्यादा ।
प्रभूत २ संज्ञा पुं॰ पंचभूत । तत्व । उ॰—राघव की चतुरंग चमू चपि धूरि उठी जल हू थल छाई । मानो प्रताप हुतासन धूम सो केसवदास अकास न माई । मेटि कै पंच प्रभूत किधौं बिधि रेनुमयी नव रीति चलाई । दुःख निवेदन को भव भार को भूमि किधौं सुरलोक सिधाई ।—केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-भूत mfn. come forth, risen, appeared &c.
(ifc.) become, transformed into, Daś.
abundant, much, numerous, considerable, high, great, ŚBr. &c. &c. (compar. -तर, Pañcat.; superl. -तम, Daś.)
abounding in (comp.), R.
able to (inf.), Sāh.
governed, presided over, W.
mature, perfect, ib.
प्र-भूत m. a class of deities in the 6th Manvantara, Hariv. (v.l. प्र-सूत)
प्र-भूत n. (in phil.) a great or primary element (= महा-भूत), Sāṃkhyak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (684,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रभूत p. p. 1 Sprung from, produced. --2 Much, abundant. --3 Numerous, many. --4 Mature, perfect. --5 High, lofty. --6 Long. --7 Presided over. --8 Abounding in. --9 Gone up or upwards. --Comp. --यवसेंधन a. abounding in fresh grass and fuel. --वयस् a. advanced in age, old, aged.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0754-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभूत त्रि० प्र + भू--क्त । १ प्रचुरे अमरः २ उद्गते मेदि० ३ भूते ४ उन्नते च शब्दर० । ततः गोषदा० अस्त्यर्थे वुन् । प्रभूतक प्रचुरबलादियुक्ते त्रि० प्रभूतमाह “आहौ प्रभूतमादिभ्यः” वार्त्ति० ठक् । घ्राभूतिक प्रचुरवक्तरि त्रि० । द्विती- यान्तात् प्रभूतशब्दात् आहौ परे धातुनिर्देशे इक् ठक् । एवम् आदिपदात् पर्य्यप्तमाह पार्य्याप्तिक तद्वक्तरि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4475,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभूतं, त्रि, (प्र + भू + क्तः ।) प्रचुरम् । इत्य- मरः । ३ । १ ६३ ॥ (यथा, कलाविलासे । १ । ९ । [] “तत्राभूदभिभूतप्रभूतमायानिकायशतधूर्त्तः । सकलकलानिलयानां धुर्य्यः श्रीमूलदेवाख्यः ॥”) उद्गतम् । इति मेदिनी । ते, १२१ ॥ भूतम् । उन्नतम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-283-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रभूत" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रभूतप्रभूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रभूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रभूत 📚 ➤ उद्भूत, उत्पन्न
संस्कृत: पर्याय: प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहुल, बहु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रभूत 📚जो अच्छी तरह हुआ हो । भूत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रभूत
बहुत/प्रचुर (३.१.६२) — प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहुल, बहु, पुरुहू, पुरु, भूयिष्ठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • प्रभूत = प्रभु + उत कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • प्रभूत: प्र+भू+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें