🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:06:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बहुल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बहुल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

बहुल

अर्थ: घिनका, सघन, सटा हुआ

संस्कृत: पर्याय: प्रभूत, प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहु

व्युत्पत्ति: बंह् + कुलच्, नलोपः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. बहुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. बहुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — बहुल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबहुलःबहुलौबहुलाः
द्वितीयाबहुलम्बहुलौबहुलान्
तृतीयाबहुलेनबहुलाभ्याम्बहुलैः
चतुर्थीबहुलायबहुलाभ्याम्बहुलेभ्यः
पञ्चमीबहुलात् / बहुलाद्बहुलाभ्याम्बहुलेभ्यः
षष्ठीबहुलस्यबहुलयोःबहुलानाम्
सप्तमीबहुलेबहुलयोःबहुलेषु
सम्बोधनहे बहुलहे बहुलौहे बहुलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — बहुल
बहुल
bahula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बहुल १ वि॰ [सं॰]
१. प्रचुर । अधिक । ज्यादा ।
२. काला । कृष्ण [को॰] ।
बहुल २ संज्ञा पुं॰
१. आकाश ।
२. सफेद मिर्च ।
३. कृष्ण वर्ण ।
४. कृष्ण पक्ष ।
५. अग्नि ।
६. महादेव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बहुल mf(आ)n. thick, dense, broad, wide, spacious, ample, large, RV. &c. &c.
abundant, numerous, many, much, ib. (अम् ind. often, frequently, Nir.; Prāt.; Pāṇ.)
accompanied by, attended with, ChUp.; Mn.; MBh. &c.
(in gram.) variously applicable, comprehensive (as a rule)
born under the Pleiades, Pāṇ. iv, 3, 33
black, L.
बहुल m. (or n. ?) the dark half of a month, MBh.; Kāv. &c.
बहुल m. Agni or fire, L.
N. of a Prajāpati, VP.
of a king of the Tāla-jaṅghas, MBh.
बहुल m. pl. N. of a people, MārkP.
बहुल n. the sky, L.
factitious black salt, L.
white pepper, L.
a partic. high number, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (726,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बहुल a. (compar. बंहीयस्; superl. बंहिष्ठ) 1 Thick, dense, compact. --2 (a) Broad, wide, capacious; (b) ample, large. --3 Abundant, copious, plentiful, much, numerous; अविनयबहुलतया K. 143. --4 Numerous, manifold, many; Māl. 9. 18. --5 Full of, rich or abounding in; जन्मनि क्लेशबहुले किं नु दुःखमतःपरं H. 1. 184; Bg. 2. 43. --6 Accompanied or attended by. --7 Born under the Pleiades. --8 Dark, black. --9 Comprehensive, variously applicable. --लः 1 The dark half of a month (कृष्णपक्ष); प्रादुरास बहुलक्षपाछविः R. 11. 15; करेण भानोर्बहुलावसाने संधुक्ष्यमाणेव शशांखरेखा Ku. 7. 8, 4. 13. --2 An epithet of fire. --ला 1 A cow. --2 Cardamoms. --3 The indigo plant. --4 The Pleiades (pl.). --लं 1 The sky. --2 White-pepper. --लं ind. Often, frequently; बहुलं छंदसि. --Comp. --आलाप a. talkative, garrulous. --गंधा cardamoms.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0793-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)हुल त्रि० ब(व)हि--कुलच् नि० नलोपः । १ अनेकसंख्या- न्विते २ प्रचुरे । व(व)हूनि लाति ला--क । ३ अग्नौ ४ कृष्ण- पक्षे पु० मेदि० । “ब(व)हुलेऽपि गते निशाकरः” कुमारः । ५ आकाशे ६ सितमरिचे न० ७ कृष्णवर्णे ८ तद्वति त्रि० ९ एलायां १० नीलिकायां ११ गवि स्त्री मेदि० । १२ देवीभेदे स्त्री कालिकापु० २३ अ० अग्निदैवतत्वात् १३ कृत्तिकानक्षत्रे स्त्री ब० व० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4567,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बहुलं, क्ली, (बंहते वृद्धिं गच्छतीति । बहि वृद्धौ कुलच् । नलोपश्च ।) आकाशम् । इति मेदिनी ॥ सितमरीचम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
बहुलं, त्रि, (बहूनर्थान् लातीति । बहु + ला + क ।) प्रचुरम् । (यथा, मनुः । ४ । ६० । “नाधार्म्मिके वसेद्ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् ॥”) कृष्णवर्णः । इति मेदिनी । ले, ११८ ॥
बहुलः, पुं, (बहूनर्थान् लातीति । बहु + ला + क ।) अग्निः । कृष्णपक्षः । इति मेदिनी । ले, ११८ ॥ (यथा, कुमारे । ४ । १३ । “बहुलेऽपि गते निशाकर- स्तनुतां दुःखमनङ्ग ! मोक्ष्यति ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १२८ । “मन्थानो बहुलो वायुः सकलः सर्व्वलोचनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-411-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बहुल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बहुलबहुल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: बहुल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बहुल 📚 ➤ घिनका, सघन, सटा हुआ
संस्कृत: पर्याय: प्रभूत, प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बहुल 📚प्रचुर । अधिक । ज्यादा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बहुल
बहुत/प्रचुर (३.१.६२) — प्रभूत, प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहु, पुरुहू, पुरु, भूयिष्ठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें