🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:21:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ध्वनि
dhvani
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ध्वनि के नाम (1.6.24) निनाद · निनद · ध्वान · रव · स्वन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्वनि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. श्रवणेंद्रिय मे उत्पन्न संवेदन अथवा वह विषय जिसका ग्रहण श्रवणोद्रिय में हो । शब्द । नाद । आवाज । जैसे,मृदंग की ध्वनि, कंठ की ध्वनि । विशेष— भाषापरिच्छेद के अनुसार श्रवण के विषय मात्र को ध्वनि कहते है, चाहे वह वर्णात्मक हो, चाहे अवर्णात्मक । दे॰ शब्द । क्रि॰ प्र॰— करना ।—होना । मुहा॰— ध्वनि उठना=शब्द उत्पन्न होना या फैलना ।
२. शब्द का स्फोट । शब्द का फूटना । आवाज की गूँज । नाद का तार । लय । जैसे, मृदंग की ध्वनि, गीत की ध्वनि । विशेष— शऱीरक भाष्य में ध्वनि उसी की कहा है जो दूर से ऐसा सुना जाय कि वर्ण बर्ण अलग और साफ न मालूम हो । महाभाष्यकार ने भी शब्द के स्फोट को हो ध्वनि कहा है । पाणिनि दर्शन में वर्णो का वाचकत्व न मानकर स्फोट ही के बल से अर्थ की प्रतिपत्ति मानी गई है । वर्णों द्बारा जो स्फुटित या प्रकट हो उसकी स्फोट कहते है, वह वर्णातिरिक्त है । जैसे ' कमल' कहने से अर्थ की जो प्रतीति होती है वह 'क' 'म' और 'ल' इन बर्णों के द्बारा नहीं, इनके उच्चारण से उप्तन्न स्फोट द्बारा होती है । वह स्फोट नित्य है ।
३. वह काव्य या रचना जिसमें शब्द और उसके साक्षात् अर्थ से व्यंग्य में विशेषता या चमत्कार हो । वह काव्य जिसमें वाच्यार्थ की अपेक्षा व्यंग्यार्थ अधिक विशेषतावाला हो । विशेष— जिस काव्य में शब्दों के नियत अर्थों के योग से सूचित होनेवाले अर्थ को अपेक्षा प्रसंग से निकलनेवाले अर्थ में विशेषता होती है । वह 'ध्वनि' कहलाता है । यह उत्तम माना गया है । वाच्यार्थ या अभिधेयार्थ से अतिरिक्त जो अर्थ सुचित होता है वह व्यंजना द्बारा । जैसे , छुटयो सबै कुच के तट चंदन, नैन निरंजन दूर लखाई । रोम उठे तव गा त लखात/?/रु साफ भई अधरान ललाई । पीर हितुन की जानति तु न, अरी ! वच बोलत झुठ सदाई । न्हायबै बापी गई इतसों, तिहि पापी के पास गई न तहाँई ।— (शब्द॰) । अपनी दुती से नायीका कहती है कि तेरी पान की ललाई, चंदन, अंजन आदि छुटे हुए है, तू बावली में नहाने गई, उधर ही से जरा उस पापी के यहाँ नहीं गई. यहाँ चंदन, अंजन आदि का छुटना नायक के साथ समागम प्रकट करता है । 'पापी शब्द भी 'तु समागम करने गई थी' यह बात व्यंग्य से प्रकट करता है । इस पद्य में ब्यंग्य ही प्रधान है— इसी में चमत्कार है ।
४. आशय । गूढ़ अर्थ । मतलब । जैसे,—उनकी बातों से यह ध्वनि निकलती थी कि बिना गए रुपया नहीं मिल सकताष
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वनि m. sound, echo, noise, voice, tone, tune, thunder, AV. &c. &c.
the sound of a drum, W.
empty sound without reality, MW.
a word, L.
allusion, hint, implied meaning, poetical style, Sāh.
N. of wk.
N. of one of the Viśve Devās, VP.
of a son of the Vasu Āpa, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (522,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वनिः [ध्वन्-इन्] 1 Sound, echo, noise in general; मृदंगधीरध्वनिमन्वगच्छत् R. 16. 13; 2. 72; 4. 72; U. 6. 17. --2 Tune, note, tone; Śi. 6. 48. --3 The sound of a musical instrument; R. 9. 71. --4 The roar or thunder of a cloud. --5 A mere empty sound. --6 --word. --7 Hint, implied meaning. --8 (In Rhet.) The first and best of the three main divisions of काव्य or poetry, in which the implied or suggested sense of a passage is more striking than the expressed sense; or where the expressed sense is made subordinate to the suggested sense; इदमुत्तममतिशयिनि व्यंगे वाच्याद्ध्वनिर्बुधैः कथितः K. P. 1 (R. G. gives {5} kinds of ध्वनिः see under ध्वनि). --Comp. --ग्रहः {1} the ear. {2} hearing. {3} a fife, pipe. --विकारः a change of voice caused by fear, grief &c.; see काकु.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वनि पु० ध्यन--इन् । १ मृदङ्गादिशब्दे “शब्दो ध्वनिश्च वर्णश्च मृदङ्गादिभबो ध्वनिः । कण्ठसंयोगजन्मानो वर्णाद्याः कादयो मताः” माषा० । शब्दविशेषस्य ध्वन्या- त्मकता शब्दार्थरत्नेऽस्माभिर्व्यवस्थापिता यथा “स च शब्दः द्विविधः बुद्धिहेतुरबुद्धिहेतुश्च । तत्राबुद्धिहेतु- र्म्मेथादिशब्दः बुद्धिहेतुश्च द्विविधः । स्वाभाविकः काल्प- निकश्च उभयत्रापि ध्वनेवरुपकारकत्वात् ध्वन्यात्मकता । तत्र स्वाभाविको वर्णविशेषानभिव्यञ्जको हसितरुदिता- दिरूपः प्राणिमात्रसाधारणः । काल्पनिकोऽपि त्रिविधः वाद्यादिशब्दः गीतिरूपः वर्णात्मकश्च । तत्र भेरीशब्दा- दिरूपोवाद्यरूपः माधवादिरागाभिव्यञ्जकनिषादादि- स्वररूपो गीतिरूपः ध्वनिविशेषसहकृतकण्ठताल्वाद्यभि- घातजन्यश्च वर्णात्मकः । “ध्वनिर्नाम यो दूरादाकर्णवतो वर्णविशेषमनधिगच्छतः कर्णपथमवतरति प्रत्यासीदतश्च तारत्वादिविशेषमवगमयतीति” शारीरकभाष्योक्तेस्तारत्वा- दिधीहेतुर्ध्वनिरित्यवसेयम् । जिह्वाया ईषदन्तरपाते वर्णानामनुत्पत्तेर्ध्वन्युपलम्भात् हसितरुदितादौ वर्णोत्- पत्तिमन्तरेणैव तत्प्रतीतेश्च सर्वशब्दजनकता ध्वनेरव- सीयते ।” तद्भेदस्वरूपादिकं तत्रैव स्थानान्तरेऽस्याभिर्निर्णीतं यथा [] “तस्य स्फोटस्याभिव्यक्तौ प्राकृतस्य ध्वनेः कारणत्वं चिरचिरतरस्थितौ तु प्राकृतध्वनिजातवैकृतध्वनेरिति बिवेकः । तथा च वाक्यपदीये “स्फोटस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिरिष्यते” इति । “स्थितिभेदे निमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते” इति च । स्थितिभेदे चिरचिरतरका- लस्थितौ ध्वनिस्तु पूर्वलक्षितः । तस्य च स्फोटस्य नित्य तया ध्वनिगतह्रस्वदीर्घादिकालस्य तत्रोपचारः । प्रति- पादितञ्च तथैव वाक्यपदीये “स्फोटस्याभिन्नकालस्य ध्वनिकालानुपातिनः । स्वभावतस्तु नित्यत्वात् ह्रस्वदीर्घ- प्लुतादिषु । प्राकृतस्य ध्वनेः कालः शब्दस्येत्युपचर्य्यते” । शब्दस्य स्फोटस्य नित्यतया अभिन्नकालस्य ह्रस्वदीर्घा- दिषु प्राकृतध्वनेः कालः तारत्वादिधीहेतुरुपचर्य्यते इति तदर्थः । एवञ्च विलम्बितोच्चारणस्थले तचद्व- र्णानां तद्वोथजनितसंस्काराणां वा बहुक्षणपर्य्यन्त स्थायित्वकल्पनामपेक्ष्य एकस्यैव शब्दस्यामिव्यक्त्यनन्तरं जायमानेन वैकृतेन ध्वनिना बहुकालस्थितिकल्पने ला- धवमित्यपि द्रष्टव्यम् । भेरीशब्दादौ च ध्वन्यभिव्यक्त्य- नन्तरं जायमानप्राकृतध्वनेर्बहुकालस्थायित्वदर्शनेन अ- त्रापि तथाकल्पनौचित्यात् । अतएव महाभाष्ये “एवं तर्हि स्फोटः शब्दोध्वनिः शब्दगुणैत्यादिना” ऽभिव्यक्त्यु- पकारकत्वेन ध्वनेः स्फोटरूपशब्दगुणत्वमभिहितमभि- हितञ्च ध्वनेर्ह्रस्वदीर्थत्वेनापि भानम् । यथा “ध्वनिः स्फोटश्च शब्दानां ध्वनिस्तु खलु लक्ष्यते । ह्रस्वोमहांश्च केषाञ्चित् स्वयं नैव स्वभावत” इति । न स्वभावतस्तद्रूपेण स्फोटोलक्ष्यतैत्यर्थः । ध्वनिविकारे च वायुसंयोगवि- शेषस्य हेतुत्वं तस्य बहुकालस्थायित्वे विलम्बितत्वम् अल्पकालस्थायित्वे द्रुतत्वमिति विवेकः । ३ उत्तमकाव्ये “इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्ग्ये वाच्याद् ध्वनिर्बुधैः कथितः” काव्यप्रका० “इदं काव्यं बुधैर्वैयाकरणैः प्रथानभूतस्फोटरूपव्यङ्ग्य- व्यञ्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः तत- स्तन्मतानुसारिभिरन्यैरपि न्यम्भावितवाच्यव्यङ्ग्यव्यञ्जन- क्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य” वृत्तिः । “इदमिति वाच्यादति- शयिनि वाच्यादधिकास्वाद्ये व्यङ्ग्ये सति इदं काव्य मुत्तमं तदेव च बुधैर्ध्वनिः कथित इत्यर्थः । ननु ध्वनि परिमाषा क्वापि केनापि न कृता तत्कथमलङ्कार शास्त्रे सा कृतेति आकाङ्क्षायां वैयाकरणरूपबुधसंवादं दर्शयन् व्याचष्टे बुधैः वैया
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वनिः, पुं, (ध्वननमिति । ध्वन + “खनिकष्यञ्ज्य- सीति ।” उणां ४ । १३९ । इति इः ।) शब्दः । इत्यमरः । १ । ७ । २२ ॥ मृदङ्गादिशब्दः । यथा, -- “शब्दो ध्वनिञ्च वर्णश्च मृदङ्गादिभवध्वनिः । कण्ठसंयोगजन्मानो वर्णास्ते कादयो मताः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ (धन्यतेऽस्मिन्निति । ध्वन + अधिकरणे इः ।) उत्तमकाव्यम् । यथा, -- “इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्ग्ये वाच्याद्ध्वनिर्बुधैः कथितः ॥” इति काव्यप्रकाशः ॥ (यथाच साहित्यदर्पणे । ४ । २ -- ३ । “वाच्यातिशयिनि व्यङ्ग्ये ध्वनिस्तत् काव्यमुत्तमम् । वाच्यादधिकचमत्कारिणि व्यङ्ग्यार्थे धन्यतेऽस्मि- न्निति व्युत्पत्त्या ध्वनिर्नामोत्तमं काव्यम् ॥ भेदौ ध्वनेरपि द्वावुदीरितौ लक्षणाभिधामूलौ । अविवक्षितवाच्योऽन्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्च ॥ तत्राविवक्षितवाच्यो नाम लक्षणामूलो ध्वनिः । लक्षणामूलत्वादेवात्र वाच्यमविवक्षितं वाधित- स्वरूपम् । विवक्षितान्यपरवाच्यस्त्वभिधामूलः । अतएवात्र वाच्यं विवक्षितम् । अन्यपरं व्यङ्ग्य- निष्ठम् । अत्र हि वाच्योऽर्थः स्वरूपं प्रकाशयन्नव व्यङ्ग्यार्थस्य प्रकाशकः । यथा प्रदीपो घटस्य । अभिधामूलस्य बहुविषयतया पश्चान्निर्द्देशः ॥” अस्य बहवो भेदाः सन्ति । ते तु तत्रैव चतुर्थ- परिच्छेदे विस्तरशो द्रष्टव्याः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-812-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ध्वनि" आता है (60)
रव गुंजार । ध्वनि । नादकूज ध्वनि । शब्द । आवाजनाद शब्द । ध्वनि । आवाजध्वन ध्वनिस्वन शब्द । ध्वनि । आवाज । जैसे, शंख स्वनआभिधा ध्वनि । शब्दक्वणन शब्द । ध्वनिशब्दन शब्द या ध्वनि करनेवाला । ध्वननशीलश्लोक शब्द । ध्वनि । आवाजस्तनन ध्वनि । नाद । शब्द । आवाजह्राद ध्वनि । शब्द । आवाजस्वनित ध्वनित । शब्दितक्ष्वेड अव्यक्त शब्द या ध्वनिलंभन ध्वनिध्वनन ध्वनि । ध्वनि करनाकालकील ध्वनि । कोलाहलप्रघोष ध्वनि । शोरनिघुष्ट ध्वनि । शब्दविरिब्ध ध्वनि । स्वरसंघुष्ट आवाज । ध्वनिवग्वनु ध्वनिसिंजित शब्द । ध्वनि । झनक । झंकारनिनादित शब्दित । ध्वनितसंघुषित ध्वनितकणीची शब्द । ध्वनिस्वरयोग शब्द । ध्वनिश्रुतिविषय श्रवणेंद्रिय का विषय । शब्द । ध्वनिआरौ शब्द । ध्वनिघोक †पु संज्ञा पुं॰ शब्द । ध्वनिभनक धीमा शब्द । ध्वनिआवाज शब्द । ध्वनि । नाद । क्रि॰ प्र॰—आना । — करना । — देना । — लगानागजनि पु संज्ञा स्त्री॰ गूँज । गुंजन । ध्वनिरूद् क्रंदन ध्वनिरै धन दौलत । संपत्तिगान गाने की क्रिया । संगीत । गाना । यौ॰—गानाविद्या = संगीत कलारसन स्वाद लेना । चखनारुत दे॰ 'ऋतु'सदा नित्य । हमेशा । सर्वदाक्वण वीणा का शब्दवर्ण पु † ^१ संज्ञा पुं॰ धनुषविनद एक प्रकार का पेड़ । विन्याक वृक्षउपलंभ अनुभवकाव्य वह वाक्य रचना जिससे चित्त किसी रस या मनोवेग से पूर्ण हो । वह कला जिसमे…आक्षेप फेंकना । गिरानाकुहरित कोकिल की कूकश्रुति श्रवण करने की क्रिया या भाव । सुननास्तनित मेघगर्जन । बादलों की गरजविक्षाव खाँसी । कासविश्राव बहुत अधिक प्रसिद्धि । शोहरतव्याहार वाक्य । जुमला । वचन । कथनरोल पु ^१ संज्ञा स्त्री॰घोषणा उच्च स्वर से किसी बात की सूचनावग्नु वक्ता । वाचकस्थिरदंष्ट्र साँप । सर्प । भुजंगनरद चौसर खेलने की गोटीवाशी कुल्हाड़ी । कुठारविरुत चीखना । चिल्लानाविश्वेदेव अग्निस्वार घोड़े के घर्राटे का शब्दटीप हाथ से दबाने की क्रिया या भाव । दबाव । दाब
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें