🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाद
nāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शब्द । ध्वनि । आवाज ।
२. वर्णों का अव्यक्त मूल रूप । विशेष— संगीत के आचार्यों के अनुसार आकाशस्थ अग्नि और मरुत् के संयोग से नाद की उत्पत्ति हुई है । जहाँ प्राण (वायु) की स्थिति रहती है उसे ब्रह्मग्रंथि कहते हैं । संगीतदर्पण मे लिखा है कि आत्मा के द्वरा प्रेरित होकर चित्त देहज अग्नि पर आघात करता है और अग्नि ब्रह्मग्रंधिकत प्राण को प्रेरित करती है । अग्नि द्वारा प्रेरित प्राण फिर ऊपर चढ़ने लगता है । नाभि में पहुँचकर वह अति सूक्ष्म हृदय में सूक्ष्म, गलदेश में पुष्ट, शीर्ष में अपुष्ट और मुख में कृत्रिम नाद उत्पन्न करता है । संगीत दामोदर में नाद तीन प्रकार का माना गया है—प्राणिभव, अप्राणिभव और उभयसंभव । जो सुख आदि अंगों से उत्पन्न किया जाता है वह प्राणिभव, जो वीणा आदि से निकलता है वह अप्राणिभव और जो बाँसुरी से निकाला जाता है वह उभय- संभव है । नाद के बिना गीत, स्वर, राग आदि कुछ भ ी संभव नहीं । ज्ञान भी उसके बिना नहीं हो सकता । अतः नाद परज्योति वा ब्रह्मरुप है और सारा जगत् नादात्मक है । इस दृष्टि से नाद दो प्रकार का है— आहत और अनाहत । अनाहत नाद को केवल योगी ही सुन सकते हैं । इठयोग दीपिका में लिखा है कि जिन मूढों को तत्वबोध न हो सके वे नादोपासना करें । अँतस्थ नाद सुनने के लिये चाहिए कि एकाग्रचित होकर शांतिपूर्वक आसन जमाकर बैठे । आँख, कान, नाक, मुँह सबका व्यापार बंद कर दे । अभ्यास की अवस्था में पहले तो मेघगर्जन, भेरी आदि की सी गंभीर ध्वनि सुनाई पडे़गी, फिर अभ्यास बढ़ जाने पर क्रमशः वह सूक्ष्म होती जायगी । इन नाना प्रकार की ध्वनियों में से जिसमें चित्त सबसे अधिक रमे उसी में रमावे । इस प्रकार करते करते नादरुपी ब्रह्म में चित्त लीन हो जायगा ।
३. वर्णों के उच्चारण में एक प्रयत्न जिसमें कंठ न तो बहुत फैलाकर न संकुचित करके वायु निकालनी पड़ती है ।
४. अनुस्वार के समान उच्चारित होनेवाला वर्ण । सानुनासिक स्वर । अर्धचंद्र । पर्या॰—अर्धेदु । अर्धमात्रा । कलाराशि । सदाशिव । अनुच्चर्या । तुरीया । परा । विश्वमातृकला ।
५. संगीत । यौ॰—नादविद्या = संगीत शास्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाद m. (√ नद्) a loud sound, roaring, bellowing, crying, RV. &c. &c.
any sound or tone, Prāt.; R. &c. (= शब्द, L.)
(in the Yoga) the nasal sound represented by a semicircle and used as an abbreviation in mystical words, BhP.
a praiser (= स्तोतृ), Naigh. iii, 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (534,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नादः [नद्-घञ्] 1 A loud roar, ery, shout, sounding, roaring; सिंहनादः, घन˚ &c. --2 A sound in general; Māl. 5. 20. --3 (In Yoga phil.) The nasal sound represented by a [] semi-circle ( ◡ ). --4 One who praises.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0614-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाद पु० नद--घञ् । १ शब्दे अमरः । २ अनुस्वारवदुचार्य्ये अर्द्धचन्द्राकृतिवर्णभेदे ३ ब्रह्मस्वरूपघोषभेदे वर्णविशेष- व्यञ्जके वाह्यप्रयत्नभेदे “कण्टमन्ये तु घोषाः स्युः संवृता नादमागिनः” पा० शिक्षा “सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् षरमेश्वरात् । आसीच्छक्तिस्ततो नादस्तस्माद्विन्दुसमु- [] द्भवः । नादो विन्दुश्च वीजञ्च सएव त्रिविधो मतः । भिद्यमानात् पराद्विन्दोरुभयात्मारवोऽभवत् । स रवः श्रुतिसम्पन्नः शब्द ब्रह्माऽभवत् परम्” शार० ति० । “तत्र सत्वप्रविष्टा चित् शक्तिशब्दवाच्या परमाकाशावस्था सैव सत्वप्रविष्टा रजोऽनुविद्धा नादशब्दवाच्या अव्यक्तावस्था” पदार्थदर्शः । “नाभेरूर्द्धं हृदि स्थानान् मारुतः प्राण- संज्ञकः । नदति ब्रह्मरन्ध्रन्ते तेन नादः प्रकीर्त्तितः” “आकाशाग्निमरुज्जातो नाभेरूर्द्ध्वं समुच्चरन् । मुखेऽ- तिव्यक्तमायाति यः स नाद इतीरितः । स च प्राणि- भवोऽप्राणिभवश्चोभयसम्भवः । आद्यः कायभवो वीणा- दिभवस्तु द्वितीयकः । तृतीयोऽपि च वंशादिभव इत्थं त्रिधा मतः । यदुक्तं ब्रह्मणः स्थानं व्रह्मग्रन्थिश्च यो मतः । तन्मध्ये संस्थितः प्राणः प्राणाद्वह्निसमुद्भवः । वह्निमारुतसंयोगान्नादः समुपजायते । न नादेन विना गीतं न नादेन विना स्वरः । न नादेन विना रागस्त- स्मान्नादात्मकं जगत् । न नादेन विना ज्ञानं न नादेन विना शिवः । नादं रूपं परं ज्योतिर्नादरूपी परं हरिः” सङ्गीतदा० ५ स्तीतरि निघण्टुः । ६ शब्दाभि- व्यञ्जके कर्णशष्कुलीसंयोगविभागे शवरस्वामी “नाद- वृद्धिपरा” जै० १ । १ । १७ सू० “यच्चैतत् बहुभिर्भेरीभाध- मद्भिः शब्दमुच्चारयद्भिर्महान् शब्दः उपलभ्यते । तेन प्रतिपुरुषं शब्दावयवप्रचय इति गम्यते नैवं निरवयवो- हि शब्दः अवयवभेदानवगमात् निरवयवत्वाच्च मह- त्त्वानुपपत्तिः अतो न वर्द्धते शब्दः । कर्णशष्कुली- मण्डलस्य सर्वां नेमिं व्याप्नुवद्भिः संयोगविभागैर्नैरन्त- र्येण अनेकशोग्रहणात् महान् इव अवयववान् इवोपलभ्यते, संयोगविभागाः नैरन्तर्य्येण क्रियमाणाः शब्दमभिव्यञ्जयन्तो नादशब्दवाच्याः । तेन नादस्यैषक वृद्धिः न शब्दस्येति” शवरभा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4030-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाद" आता है (13)
रव गुंजार । ध्वनि । नादस्तनन ध्वनि । नाद । शब्द । आवाजनदथु नाद । गर्जननर्दन नाद । गरज । भीषण ध्वनिआवाज शब्द । ध्वनि । नाद । क्रि॰ प्र॰—आना । — करना । — देना । — लगानाध्वनि श्रवणेंद्रिय मे उत्पन्न संवेदन अथवा वह विषय जिसका ग्रहण श्रवणोद्रिय मे…नरद चौसर खेलने की गोटीह्लद बड़ा ताल । झीलघ हिंदी वर्णमाला के व्यंजनों में से कवर्ग का चौथा व्यंजन जिसका उच्चारण ज…ङ व्यंजन वर्ण का पाँचवाँ और कवर्ग का अंतिम अक्षर । यह स्पर्श वर्ण है, और…ढ हिंदी वर्णमाला का चौदहवाँ ब्यंजन और वर्ग का चौथा अक्षर । इसका उच्चारण …ध हिंदी या वर्णमाला का उन्नीसवाँ व्यंजन और तवर्ग का चौथा वर्ण जिसका उच्च…न एक व्यंजन जो हिदी या संस्कृत वर्णमाला का बीसवाँ और तवर्ग का पाँचवाँ वर…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें