🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ढ
ḍha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ढ हिंदी वर्णमाला का चौदहवाँ ब्यंजन और वर्ग का चौथा अक्षर । इसका उच्चारण स्थान मृर्द्धा है ।
ढ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बड़ा ढोल ।
२. कुत्ता ।
३. कुत्ते की पूँछ ।
४. ध्वनि । नाद ।
५. साँप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ढ the aspirate of the preceding letter,
2. ढ mfn. = निर्-गुण, L.
ढ m. an imitative sound, L.
a large drum, L.
a dog, L.
a dog's tail, L.
a serpent, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (431,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ढः 1 An imitative sound. --2 A large drum. --3 A dog's tail. --4 A dog. --5 A serpent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0524-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ढ ढकारो व्यञ्जनवर्णभेदोऽर्द्ध मात्राकालोचार्य्यः मूर्द्द्यन्यः टवर्गीयः । तस्योच्चारणे जिह्वामध्यभागेन मूर्द्ध्नः स्पर्शः आभ्यन्तरप्रयत्नः । सवारनादघोषा महाप्राणश्च बाह्यप्र- यत्नाः । मातृकान्यासेऽस्य दक्षपादाङ्गुलिमूले न्यस्यता । वर्णाभिधने अस्य वाचकशब्दा उक्ता यथा “ढो ढक्का निर्णयः शूरो यक्षेशो धनदेश्वरः । अर्द्धनारीश्वर्स्तोयमो- श्वरस्त्रिशिखोनरः । दक्षपादाङ्गुलीमूलं सिद्धिदण्डो विना- यकः । प्रहासस्त्रिपुरा सन्धिर्निर्गुणो निधनो धनी । विघ्नेशः पाशिनी तङ्कधारीणी क्रोडपुच्छकः । एलापुरं च दुर्गात्मा विशाखा भ्रामणोरतिः” । एतदधिष्ठातृदेवतारूपं वर्णो- द्धारतन्त्रे उक्तं यथा । “रक्तोत्पलनिभां रम्यां रक्त- पङ्कजलोचनाम् । अष्टादशभुजां भीमां महामोक्ष- प्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । अस्य स्वरूपं कामधेनुतन्त्रे उक्तं यथा “ढकारः परमाराध्यो या स्वयं कुण्डली परा । पञ्चदेवात्मकं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा । सदा त्रिगुण- संयुक्तं आत्मादितत्त्वसंयुतम् । तक्तविद्युल्लताकारं ढकारं प्रणमाम्यहम्” । मात्रावृत्तेऽस्य प्रथमोपन्यासे विशोभा फलम् डशब्दे प्रमाणं दृश्यम् ।
ढ पु० १ ढक्कायां २ शुनि ३ श्वलाङ्गूले च मेदि० । तस्य तदा- कृतित्वात् तथात्वम् । ४ निर्गुणे ५ ध्वनौ च एकाक्षरको०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3192,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ढ, ढकारः । स व्यञ्जनचतुर्द्दशवर्णः । टवर्गचतुर्थ- वर्णश्च । (अर्द्धमात्राकालेनोच्चारणीयः ।) अस्यो- च्चारणस्थानं मूर्द्धा । इति व्याकरणम् ॥ (पाणि- नीयादिषु अस्योच्चारणे जिह्वामध्यभागेन मूर्द्ध्नः स्पर्शः आभ्यन्तरप्रयत्नः । संवारणादघोषा महा- [] प्राणश्च बाह्यप्रयत्नाः । मातृकान्यासेऽस्य दक्ष- पादाङ्गुलीमूले न्यासक्रिया । वङ्गीयवर्णमाला- याम् ।) तस्य लेखनप्रकारो यथा, -- “ऊर्द्ध्वाधःक्रमतो रेखा वामदक्षिणतो गता । ततः सा कुण्डलीरूपा विष्ण्वीशब्रह्मरूपिणी ॥ महाशक्तिमयी मात्रा ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते । रक्तोत्पलनिभां रम्यां रक्तपङ्कजलोचनाम् ॥ अष्टादशभुजां भीमां महामोक्षप्रदायिनीम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ अस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे । “ढकारं परमाराध्यं या स्वयं कुण्डली परा । पञ्चदेवात्मकं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा ॥ सदा त्रिगुणसंयुक्तं आत्मादितत्त्वसंयुतम् । रक्तविद्युल्लताकारं ढकारं प्रणमाम्यहम् ॥” तस्य २६ षड्विंशतिनामानि यथा, -- “ढो ढक्का निर्णयः पूर्व्वो यज्ञेशादनदेश्वरः । अर्द्धनारीश्वरस्तोयमीश्वरी त्रिशिखी नवः ॥ दक्षपादाङ्गुलेर्मूलं सिद्धिदण्डा विनायकः । प्रहासा त्रिवेरा ऋद्धिर्निर्गुणो निधनो ध्वनिः ॥ विघ्नेशः पालिनी त्वक्कधारिणी क्रोडपुच्छकः । एलापुरं त्वगात्मा च विशाखा श्रीमनोरतिः ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
ढः, पुं, (ढौकते उच्चैःशब्देन आवृणोति श्रवणे- न्द्रियमिति । ढौक गत्यावरणयोः + डः ।) ढक्का । (यथा, तन्त्रे । “ढो ढक्का निर्णयः पूर्व्वो यज्ञेशादनदेश्वरः ॥”) श्वा । श्वलाङ्गूलम् । इति मेदिनी । ढे, १ ॥ निर्गुणः । ध्वनिः । इत्येकाक्षरकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-575-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें