🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:32:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आक्षेप
ākṣepa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आपत्ति/प्रश्न (1.6.17) चोद्य · अभियोग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आक्षेप संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आक्षेपी, आक्षिप्त]
१. फेंकना । गिराना ।
२. आरोप । दोष लगाना । अपवाद या इलजाम लगाना ।
३. कटुक्ति । निंदा । ताना । जैसे,—उस लेख में बहुत लोगों पर आक्षेप किया गया है ।
४. एक रोग जिसमें रोगी को अंग में कँपकँपी होती है । यह वातरोग का एक भेद है ।
५. ध्वनि । व्यंग्य । अग्निपुराण के अनुसार यह ध्वनि का पर्याय है, पर अन्य अलकारियों ने इसमें कुछ विशेषता वतलाई है; अर्थात् जिस ध्वनि की सूचना निषेधात्मक वर्णन द्वारा मिले, उसे आक्षेप कहना चाहिए । उ॰—दर्शन दे मोहि चंद ना, दर्शन को नहिं काम । निरख्यो तब प्यारी बदन, नवल अमल अभिराम ।-(शब्द॰) ।
६. किसी वर्णन में न दी हुई प्रासंगिक बात को ऊपर से जोड़ना । शब्दों द्वारा न कही हुई बात को अपनी ओर से लगाना । अध्याहार । उ॰—मुक्तक में जहाँ नायक नायिका का चित्रण नहीं होता वहाँ उनका ग्रहण आक्षेप द्वारा होता है ।—रस॰, पृ॰ १२८ ।
७. निधि (को॰) ।
८. आपत्ति । संदेह (को॰) ।
९. धड़कन (को॰) ।
१०. स्तब्धता (को॰) ।
११. पोतना । लगाना (को॰) ।
१२. पहुँच (बाण की) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-क्षेप m. drawing together, convulsion, palpitation, Suśr.; Kum. vii, 95; Kād.
applying, laying (as a colour), Kum. vii, 17
throwing away, giving up, removing, Kum. i, 14, &c.
‘shaking about the hands’ or ‘turning the hand’ (in pronouncing the Svarita), RPrāt.
charming, transporting, Kād. &c.
(in rhetoric) pointing to (in comp.), hinting, Sāh.; Daśar. &c.
(see also आक्षेपोपमा below)
reviling, abuse, harsh speech, BhP. &c. (cf. साक्षेपम्)
objection (especially to rectify a statement of one's own), Suśr.; Kāvyād.; Sāh. &c.
challenge, Kathās.
N. of a man, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (128,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आक्षेपः 1 Throwing off, tossing, pulling off, snatching away; अशुकाक्षेपविलज्जितानां Ku. 1. 14; withdrawing; Ku. 7. 95; movement, shaking; K. 13. --2 Reviling, censure, blame, abuse, reproach, defiant censure; ˚प्रचंडत्तया U. 5. 29; विरुद्धमाक्षेपवचरिततिक्षितं Ki. 14. 25; Bh. 2. 69. --3 Drawing together, attraction, diverting; कथारसस्याक्षेपसामंर्थ्यं K. 346, 348 power to interest. --4 Distraction, allurement; विषयाक्षेपपर्यस्तबुद्धेः Bh. 3. 47, 23. --5 Throwing away, giving up. --6 Applying, laying on, putting in or into (as a colour); गोरोचनाक्षेपनितांतगौरैः Ku. 7. 17. --7 Hinting at, reference to, taking to oneself or assuming (as the meaning of another word); स्वसिद्धये पराक्षेपः K. P. 2. --8 An inference. --9 A deposit. --10 An objection or doubt. --11 Convulsion, palpitation. --12 Sustaining, as a sound. --13 (In Rhet.) A [] figure of speech (cf. Greek paralipsis) in which something really intended to be said is apparently suppressed or denied to convey a particular meaning; आक्षेपः स्वयमुक्तस्य प्रतिषेधो विचारणात् । चंद्र संदर्शयात्मानमथवास्ति प्रियामुखम् ॥ Kuval. For fuller definitions and explanations see K. P. 10, S. D. 714 and Ākṣepaprakaraṇa in R. G.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0225-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आक्षेप पु० आ + क्षिप--घञ् । १ भर्त्सने, २ अपवादे, ३ आक- र्षणे, धनादिन्यासरूपे, ४ निक्षेपे ५ अर्थालङ्कारभेदे स च ३९४ पृष्ठे दृश्यः । ६ निवेशने “गोरोचनाक्षेपनितान्तगौरैः” कुमा० ७ उपस्थापने “स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थे स्वसम- र्पणम् । उपादानं लक्षणं चेति” काव्यप्र० । ८ अनुमाने यथा जातिशक्तिवादिनां मते व्यक्तेराक्षेपात् बोघः । सचानुमानमेव । तथा हि गामानयेति वाक्येगोत्वकर्म्मका- नयनं गोकर्म्मकानयनं विनाऽनुपपन्नमित्यनुपपत्तिज्ञानेन गो- त्वाश्रयस्य व्यक्तेरनुमानेन भानम् । यथोक्तं शब्दशक्ति० “गामानयेत्यादौ गोत्वादिकर्म्मकत्वेनैवानयनादेरन्वयधोः गोत्वादिशक्तत्वेन पदज्ञानस्य गोत्वाद्यानयनबुद्धिं प्रत्येव- हेतुत्वात् गामनयेत्यादौ स्वाश्रयवृत्तित्वसम्बन्धेनैव प्रकृ- त्यर्थस्य गोत्वादेः साकाङ्क्षत्वात् गवादिकर्म्मताकत्वेन बोध- स्तूत्तरकालमाक्षेपात् । कर्म्मत्वं गोवृत्ति गोत्वनिष्ठकर्मता- त्वात्, आनयनं गोवृत्तिकर्मताकम् गोत्ववृत्तिकर्मताकत्वा- दित्याद्यनुमानसाम्राज्यात्” । ९ सतिस्कारवचनेच “विरुद्ध- माक्षेपवचस्तितिक्षतः” किरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आक्षेपः, पुं, (आङ् + क्षिप् + घञ् ।) अपवादः । इत्यमरः ॥ भर्त्सनं । (यथा -- नीतिशतके । ४२ ॥ ‘क्षान्त्येवाक्षेपरुक्षाक्षरमुखरमुखान्दुर्मुखान्दूषयन्तः सन्तः साश्चर्य्यचर्य्याजगति बहुमता कस्यनाभ्यर्थनीयाः’ आकर्षणं । (“नवपरिणयलज्जाभूषणां तत्र गौरीं । वदनमपहरन्तीं तत्कृताक्षेपमीशः” ॥ इति कुमारे । ७ । ९५ । विन्यासः । स्थापनं । “कर्णार्पितो लोध्रकषायरूक्षे गोरोचनाक्षेपनितान्तगौरे । तस्याः कपोले परभागलाभात्” । इति कुमारे । ७ । १७ अपहरणं । यथा, -- “यत्रांशुकाक्षेपविलज्जितानां” । १ । १४ कुमारे । उपस्थितिः । यथा साहित्यदर्पणम् । “मुख्यार्थस्येतराक्षेपो वाक्यार्थेऽन्वयसिद्धये” । इति ।) काव्यालङ्कारः । इति मेदिनी ॥ (अल- ङ्कारप्रकरणे विशेषो द्रष्टव्यः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-164-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आक्षेप" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें