🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:23:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभियोग
abhiyoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(लड़ाई के लिये) ललकारना/आरोप (3.2.13) अभिग्रह
आपत्ति/प्रश्न (1.6.17) चोद्य · आक्षेप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभियोग संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अभियोगी, अभियुक्त, अभियोक्ता]
१. अपराध की योजना । दोषारोप । उ॰—काश्यप मुझपर अभियोग लगाते हैं कि मेंने जाना बूझकर यह ब्रह्महत्या की । —
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-योग m. application
energetic effort, exertion, perseverance in, constant practice (with loc. or inf.)
attack, assault, Kum. vii, 50, &c.
(in law) a plaint, a charge, accusation, Yājñ. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (68,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभियोगः 1 Application or devotion (to some thing); connection; गुरुचर्यातपस्तंत्रमंत्रयोगाभियोगजां Māl. 9. 51; Ch. P. 11. --2 Close application, perseverance, zealous intentness, energetic effort, exertion; ˚भाज् persevering, resolute Ki. 3. 40; संतः स्वयं परहितेषु कृताभियोगाः Bh. 2. 73; Māl. 1. 34; मत्प्रियाभियोगेन Māl. 1; तदभियोगं प्रति निरुद्योगः Mu. 1; स्वयमभियोगदुःखैः ibid.; Dk. 41, K. 345; Śi. 7. 63. --3 (a) Application or devotion to learn something; कस्यां कलायामभियोगो भवत्योः M. 5 to what art have you applied or devoted yourselves; K. 109. (b) Learning, scholarship; अनभियोगश्च शब्दादेरशिष्टानां अभियोगश्चेतरेषां Śabarasvāmin. --4 (a) Attack, assault; invasion (of a town or country); क्षुभितं वनगोचराभियोगात् Ki. 13. 10, 2. 46; Ku. 7. 50; Ve. 4; Māl. 8, Mu. 2, 1. 7, Mv. 6. 38. (b) Battle, war, conflict. --5 (In law) A charge, accusation, plaint, [] indictment; अभियोगमनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत् Y. 2. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0136-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभियोग पु० अभि + युज--घञ् । अन्यकृतस्य निजधर्षणस्य नृपाय १ विज्ञापने, (नालिश) अभियोगी द्विविधः “अभि- योगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः । शङ्काऽसतान्तु संस- र्गात् तत्त्वं होढाभिदर्शनात्” नारदोक्तेः । “अभियोग- मनिस्तीर्य्य नैनं प्रत्यभियोजयेत्” या० ३ युद्धार्थमाक्रमे, ४ शपथे, ५ उद्योगे, ६ आग्रहे “सन्तः स्वयं परहितेषु कृताभि योगाः नीति० ७ अपचिकीर्षयाक्रमणे, “सप्रापद- प्राप्तपराभियोगम्” कुमा० ८ अमिनिवेशे “नयाभियोगं मनसः प्रसादं समापयस्वात्मगुणेन कामम्” रामा० ९ अपचिकीर्षयानिरोधे । “क्षुभितं वनगोचराभियोगा- दिति” किरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0298,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभियोगः, पुं, (अभि + युज् + भावे घञ् ।) अप- [] राधादियोजनं । अन्येन विरोधे स्वार्थसम्बन्धितया राजसमीपे कथनं । आद्दास नालिश इति ख्यातः । यथा, -- “अभियोगमनिस्तीर्य्य नैनं प्रत्यभियोजयेत्” । इति याज्ञवल्क्यः ॥ युद्धार्थाह्वानं । इति राय- मुकुटः ॥ अपकारकरणेच्छापूर्व्वकाक्रमणं । तत्प- र्य्यायः । अभिग्रहः २ । इत्यमरः ॥ उद्योगः । इति हेमचन्द्रः ॥ (“स प्रापदप्राप्तपराभियोगं नरेन्द्रगुप्तं नगरं महूर्त्तात्” । इति कुमारसम्भवे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-075-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभियोग" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें