🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:14:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कटाक्ष
kaṭākṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तिरछी (कोने से) दृष्टि (2.6.95)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कटाक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तिरछी चितवन । तिरछी नजर । उ॰— कोए न लाँघि कटाक्ष सकै, मुसक्यानि न ह्वै सकै ओठनि बाहिर ।
२. व्यंग्य । आक्षेप । ताना । तंज । जैसे, —इस लेख में कई लोगों पर अनुचित कटाक्ष किए गए हैं । क्रि॰ प्र॰—करना ।
३. (रामलीला) काले रंग की छोटी छोटी पतली रेखाएँ जो आँख की दोनों बाहरी कोरों पर खींची जाती हैं । ऐसे कटाक्ष रामलीला में राम, लक्ष्मण आदि की आँखों के किनारे बनते हैं । हाथियों के श्रृंगार में भी कटाक्ष बनाए जाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कटाक्ष m. a glance or side look, a leer, MBh.; BhP.; Megh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (243,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटाक्ष पु० कटं गण्डम् अक्षति व्याप्नोति अच् । अपाङ्गदृष्टौ । अमरः “हरिणाक्षि! कटाक्षेण आत्मानमवलोकय” उद्भ- टः । “आमोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरश्रेणयस्ते कटाक्षाः” मेघ० “तत्रान्तरे जघ्नुरमुं कटाक्षैः” माघः । “भ्रमयति मयि भूयस्ते कृपार्द्रः कटाक्षः” शङ्कराचार्य्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1620,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कटाक्षः, पुं, (कटावतिशयितौ अक्षिणी यत्र । कट + अक्षिन् + षच् । यद्वा कटं गण्डं अक्षति व्या- प्नोति । अक्षु व्याप्तौ + अच् कर्म्मण्यण् वा ।) अपा- ङ्गदर्शनम् । आड्चके देखन इति भाषा । इत्य- मरः । २ । ६ । ९४ ॥ (यथा, मेघदूते ३७ । “आमो- क्ष्यन्ति त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान् कटाक्षान्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-009-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कटाक्ष" आता है (17)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें