🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:11:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपांग
apāṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आँखों के कोने (2.6.95)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपांग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अपाग्ड] आँख का कोना । आँख की कोर । कटाक्ष । उ॰—(क) नेत्रों को अपांग से श्रृगारित किया ।—वै॰ न॰, पृ॰ ४४२ । (ख) और फिर अरूण अपांगों से देखा कुछ हँस पडी ।— झरना, पृ २५ । .— अपांग दर्शन=तिरछी चितवन । अपांग दृष्टि=कनखियों से देखना । अपांगधारा=कटाक्षगति । कटाक्षप्रवाह । उ॰— (क) किंतु हलाहल भरी उसकी अपांगधारा .॰॰आज भी न जाने क्यों बुलने में असमर्थ हुँ ।— इंन्द्र॰, पृ॰ ४१ । कामदेव (१) संप्रदायसूचक तिलक । (२) अत । समाप्ति । (३) अपामार्ग ।
अपांग २ वि॰ अंगहीन । अंगभंग । पंगु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपाङ्ग mfn. without limbs or without a body, L.
अपाङ्ग m. (ifc. f(आ or ई). ) the outer corner of the eye, Śāk. &c.
अपाङ्ग m. a sectarial mark or circlet on the forehead, R.
N. of Kāma (the god of love), L.
= अपामार्ग, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (54,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपांग --गक a. [अपगतं अंगं यस्य] 1 Wanting or deformed in some limb of the body. --2 Maimed, crippled. --गः, --गकः [अपांगति तिर्यक् चलति नेत्रं यत्र, अप-अंग्-घञ्] 1 The outer corner or angle of the eye; चलापांगां दृष्टिं Ś. 1. 24; अम्महे अपांगकः स्फुरति किमपि वामकः M. 2. 4. --2 A sectarial mark on the forehead. --3 Cupid, the god of love. --4 N. of a plant (अपामार्ग). --Comp. --दर्शनं, --दृष्टिः f., --विलोकितं, --वीक्षणं &c. a side-glance, side-long [] look, wink. --देशः the place of the corner of the eye; the corner itself. --नेत्र a. (said of a lady) having eyes with beautiful (or long) outer corners; यदियं पुनरप्यपांगनेत्रा परिवृत्तार्धमुखी मयाद्य दृष्टा V. 1. 17 (a better interpretation would however be ‘with the eyes turned towards the corners’ अपांगयोः प्रेरिते नेत्रे यया i. e. casting side-long looks).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0115-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपाङ्ग पु० अपाङ्गति तिर्य्यक् चलति नेत्रं यत्र अप + अङ्ग घञ् । १ नेत्रप्रान्ते, “अजनि पङ्गुरपाङ्गनिजाङ्गणभ्रमिकणे- ऽपि तदीक्षणखञ्जन” इति नैष० २ तिलके च । अपगतमङ्गं यस्य प्रा० व० । ३ अङ्गहीने त्रि० स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0243,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपाङ्गः, पुं, (अपाञ्चति वक्रं गच्छति चक्षुर्यत्र, अप + अञ्च + अधिकरणे घञ् ।) नेत्रयोरन्तः । चक्षुः- कोणः । (“चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं” । इति शाकुन्तले । “कुवलयदृशां लोललोलैरपाङ्गैः” । इति शान्तिशतके ।) तिलकः । इत्यमरः ॥ अङ्ग- हीने त्रि । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-067-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपांग" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें