🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:03:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपवाद
apavāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपवाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विरोध । प्रतिवाद । खंडन । उ॰— करके जय जयकार राम का धर्म का, करती थी अपवाद केकयी कर्म का । —साकेत, पृ॰ ११० ।
२. निंदा । अपकीर्ति । बुराई । प्रवाद । उ॰—केकयी चिल्ला उठी सोन्माद, सब करें मेरा महा अपवाद । —साकेत, पृ॰ ७९ । ३ दोष । पाप । कलंक । उ॰—राजपद के अपवाद नंद । आज तुम्हारा विचार होगा ।—चंद्र॰, पृ॰ १७१ ।
४. बाधक शास्त्र विशेष । उत्सर्ग का विरोधी । वह नियमविशेष जो व्यापक नियम से विरुद्ध हो । मुस्तसना । जैसे, यह नियम है के सकर्मक सामान्य भूत क्रिया के कर्ता के साथ 'ने' लगता है पर यह नियम 'लाना' क्रिया में नहीं लगता ।
५. अनुमति । संमति । राय़ । विचार ।
६. आदेश । आज्ञा ।
७. वेदांत शास्त्र के अनुसार आध्यारोप का निराकरण । जैसे—रज्जु में सर्प का ज्ञान, यह अध्यारोप है और रज्जु के वास्तविक ज्ञान से उसका जो निराकरण हुआ यह अपवाद है ।
८. विश्वास (को॰) ।
९. प्रीती । प्रेम (को॰) ।
१०. पारिवारिकता । परिवार जैसा संबंध (को॰) ।
११. मृग को धोखा फँसाने या शिकार करने के लिये शिकारियों द्धारा प्रयुक्त वाद्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-वाद m. evil speaking, reviling, blaming, speaking ill of (gen.)
denial, refutation, contradiction
a special rule setting aside a general one, exception (opposed to उत्सर्ग, Pāṇ. iii, 1, 94, Sch.), RPrāt.; Pāṇ., Sch.
order, command, Kir.
a peculiar noise made by hunters to entice deer, Śiś. vi, 9.
(also) the withdrawal of the अध्यारोप or superimposed attribute (in the Vedānta).
अप-वाद &c. See अप-√ वद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (52,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपवादः 1 Censuring, reviling; censure, reproach, blame, abuse; आस्तातापवादभिन्नमर्याद U. 5; लोकापवादो बलवान्मतो मे R. 14. 40; लोकापवादाद्भयं Bh. 2. 62; scandal, evil report; चिरकालान्मया श्रुतस्तवापवादः Pt. 1; Ki. 11. 25, 14. 12; Mk. 9. 3; U. 1; Pt. 4; Y. 2. 207; देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः U. 1. 6 spreading or indulging in scandals about; न केवलभत्याहितं सापवादमपि U. 2; सापवादं censuringly Māl. 9. --2 An exception, a special rule that restricts or sets aside a general rule (opp. उत्सर्ग); मा हिंस्यात्सर्वभूतानि इति उत्सर्गः; वायव्यं श्वेतमालभेत इत्यपवादः; अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः Ku. 2. 27; R. 15. 7; ˚प्रत्ययः exceptional suffix; ˚स्थलं a case for a special rule. --3 An order, command; ततोपवादेन पताकिनीपतेश्चचाल निर्ह्रादवतीमहाचमूः Ki. 14. 27. --4 Refutation; (in Vedānta phil.) refutation as of a wrong imputation or belief; रज्जुविवर्तस्य सर्पस्य रज्जुमात्रत्ववत्, वस्तुभूतब्रह्मणो विवर्तस्य प्रपंचादेः वस्तुभूतरूपतोपदेशः अपवादः Tv.; अध्यारोपापवादाभ्यां वस्तुतत्त्वविनिश्चयः Vedānta; hence also, a means of refutation. --5 Confidence, trust. --6 Love; familiarity. --7 A small bell or other instrument sounded to decoy deer; मधुकरैरपवादकरैरिव Śi. 6. 9; (˚करैः = व्याधैः, अपवादं मृगवंचनाय घंटादिकुत्सितवाद्यंकुर्वंति तैः Malli.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0111-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपवाद पु० अप + वद--भावे घञ् । निन्दायाम् अपकीर्तौ “किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन राघव!” “प्रकाशं च हतै तस्मिन्नपवादो भवेन्मम” इति च रामा० । मिथ्यावादे “अपवादमात्रमबुद्धानामिति” सां० सू० “अपवादः मिथ्या- वादः” भा० । कुत्सितवादे तत्रैव “अपवादः कुत्सितवाद” इति व्याख्यान्तरम् । अपोद्यते सामान्यशास्त्रं स्वविष- यात् सङ्कोच्यतेऽनेन करणे घञ् । विशेषशास्त्रे । तद्धि स्वविषयं परिहृत्य सामान्यशास्त्रं विषयान्तरे व्यवस्थाप यतीति तस्य सङ्कोचकं भवति यथा “मा हिंस्यात् सर्व्वाभूता- नीति” श्रुतौ हिंसानिषेधस्य सर्वभूतविषयकत्वेऽपि “वायव्यं श्वेतमालभेतेति” शास्त्रं वायव्यच्छागहिंसाविषयकत्वेन विरो- धात् स्वविषयात् सङ्कोचयत् तस्येतरविषयकतां व्यवस्था- पयति “अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैरिति” कुमारः “परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीय” इति “अपवा- दोयद्यन्यत्र चरितार्थस्तर्ह्यन्तरङ्गेण बाध्यते” इति च व्या० परि० । “क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशते” इति पा० भा० । अपोद्यते अपवाह्यते मिथ्याभूतमनेन अप + वद--करणे घञ् । वेदान्तमतसिद्धे मिथ्याभूतपदार्थनिवार- णार्थमुपदेशभेदे । स च रज्जुविवर्त्तस्य मिथ्याभूतसर्पस्य रज्जुमात्रत्ववत् वस्तुभूतब्रह्मणो विवर्त्तस्य प्रपञ्चादेः वस्तु- [] भूतरूपतोपदेशः । “अध्यारोपापवादाभ्यां वस्तुतत्त्वविनि- श्चय, इति वेदा० प्र० । भावे घञ् । विश्वासे, प्रणये च । करणे घञ् । बाघनसाधने वस्तुमात्रे । कर्म्मणि घञ् । कुत्सितवाद्ये “मधुकरैरपयादकरैरिव” माघः “अपवादः मृगवञ्चनाय घण्टादि कुत्सितवाद्यमिति” मल्लि० । भावे घञ् । आदेशे “ततोऽपवादेन पताकिनीपतेरिति” किरा० । “अपवादेन आदेशेनेति” मल्लि० । निरासने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0237-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपवादः, पुं, (अप + वद् + भावे घञ् ।) आज्ञा । निम्दा । तत्पर्य्यायः । अवर्णः २ आक्षेपः ३ निर्व्वादः ४ परीवादः ५ उपक्रोशः ६ जुगुप्सा ७ कुत्सा ८ गर्हणं ९ इत्यमरः ॥ (वचनीयं । “लोका- पवादाद्भयं” इति नीतिशतके । “देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः” । “हा कथं सीतादेव्या ईदृशमचिन्तनीयं जनापवादं देवस्य कथयिष्यामि” । इति उत्तरचरिते । आज्ञा । अनुमतिः । आदेशः । “ततोऽपवादेन पताकिनी- पतेश्चचाल निर्हादवती महाचमूः” । इति भार [] विः ।) विश्वासः । इति मेदिनी ॥ विशेषः । बाधकः । यथा, -- “क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशते” । इति कलापपरिशिष्टं ॥ रज्जुविवर्त्तस्य सर्पस्य रज्जुमात्रत्ववत् वस्तुविवर्त्तस्यावस्तुनोऽज्ञानादेः प्रपञ्चस्य वस्तुमात्रत्वं । तदुक्तं । “सतत्त्वतोऽन्यथा प्रथा विकार इत्युदीरितः । अतत्त्वतोऽन्यथा प्रथा विवर्त्त इत्युदाहृतः” ॥ अस्य फलं । आभ्यां अध्यारोपापवादाभ्यां तत्त्व- म्पदार्थशोधनमपि सिद्धं भवति । इति वेदान्त- सारः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-066-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपवाद" आता है (18)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें