🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:55:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निंदा
niṃdā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निंदा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ निन्दा]
१. (किसी व्यक्ति या वस्तु का) दोषकथन । बुराई का बर्णन । ऐसी बात का कहना जिससे किसी का दुर्गुण, दोष, तुच्छता, इत्यादि प्रगट हो । अपवाद । जुगुप्सा । कुत्सा । बदगोई ।
२. अपकीर्ति । बदनामी । कृख्याति । जैसे—ऐसी बात से लोक में निदा होती है । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । विशेष—यद्यपि निंदा दोप के कथन मात्र को कह सकते है चाहे कथन यथार्थ हो चाहे अययार्थ पर मनुस्मृति में ऐसे दोष के कथन को 'निंदा' कहा है जो यथार्थ न हो । जो दोष वास्तव में ही उसके कथन को 'परीवाद' कहा है । कुल्लूक ने अपनी व्याख्या में कहा है कि विद्यमान दोष के अभिधान को 'परीवाद' ओर अविद्यमान दोष के अभिधान को 'निंदा' कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निन्दा f. blame, censure, reproach, reviling, defamation, controversy, injury, outrage, AV.; Mn.; MBh. &c.
(with, Buddh.) one of the eight worldly conditions, Dharmas. lxi
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (549,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निंदनं, निंदा [निंद्-भावे-ल्युट् अ वा] 1 Blame, censure, reproof, reproach, abuse, reviling, defamation; व्याजस्तुतिर्मुखे निंदा K. P. 10; पर˚, वेद˚. --2 Injury, wickedness. --Comp. --स्तुतिः f. {1} ironical praise, irony. {2} overt praise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0622-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निन्दा स्त्री निन्दि--भावे अ । अविद्यमानदोषाभिधाने १ गर्हणे “वेदनिन्दारतान् मर्त्यान् देवनिन्दारतांस्तथा । द्विज- निन्दारतांश्चैव मनसापि न चिन्तयेत् । न चात्मानं प्रशंसेद्वा परनिन्दाश्च वर्जयेत् । वेदनिन्दां देवनिन्दां प्रयत्नेन विवर्जयेत्” कौर्म पु० १५ अ० । २ अनिष्टसाघनत्वबो- धनद्वारा विध्यर्थप्रशंसावचने च “न हि निन्दा निन्द्यं निन्दितुं प्रवर्त्तते अपि तु विधेयं स्तोतुम्” न्याय० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4069,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निन्दा, स्त्री, (निन्दनमिति । निदि + “गुरोश्च हलः ।” ३ । ३ । १०३ । इति स्त्रियां अः ।) अपवादः । दुष्कृतिः । इति शब्दरत्नावली ॥ निन्दनम् । तत्पर्य्यायः । अवर्णः २ आक्षेपः ३ निर्व्वादः ४ परीवादः ५ अपवादः ६ उपक्रोशः ७ जुगुप्सा ८ कुत्सा ९ गर्हणम् १० । इत्यमरः ॥ गर्हा ११ कुत्सनम् १२ परिवादः १३ जुगु- प्सनम् १४ अपक्रोशः १५ भर्त्सनम् १६ अव- वादः १७ । इति शब्दरत्नावली ॥ गर्हणा १८ धिक्क्रिया १९ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मनुः । २ । २०० । “गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा वापि प्रवर्त्तते । कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥”) हरकेशवभक्तादिनिन्दायां दोषो यथा, -- “हरकेशवयोर्भक्तं ये च निन्दन्ति पापिनः । भूदेवान् ब्राह्मणांश्चैव स्वगुरूंश्च पतिव्रताः ॥ [] यतिभिक्षुकब्रह्मचारिसृष्टिबीजान् सुरांस्तथा । पच्यन्ते कालसूत्रे ते यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥ श्लेष्ममूत्रपुरीषेषु शेरते ते दिवानिशम् । भक्षिताः कीटनिकरैः शब्दं कुर्व्वन्ति कातराः ॥ ये निन्दन्ति च ब्रह्माणं स्रष्टारं जगतां गुरुम् । शिवं सुराणां प्रवरं दुर्गां लक्ष्मीं सरस्वतीम् ॥ सीताञ्च तुलसीं गङ्गां वेदांश्च वेदमातरम् । व्रतं तपस्यां पूजाञ्च मन्त्रं मन्त्रप्रदं गुरुम् ॥ ते पच्यन्तेऽन्धकूपे वै चायुषोऽर्द्धं विधेरहो । भक्षिताः सर्पसंघैश्च शब्दं कुर्व्वन्ति सन्ततम् ॥ यो निन्दन्ति हृषीकेशं देवसाम्यं विधाय च । विष्णुभक्तिप्रदञ्चैव पुराणञ्च श्रुतेः परम् ॥ राधां तदङ्गजा गोपीर्ब्राह्मणांश्च सदाच्चितान् । ते पच्यन्तेऽवटे देव ! विधातुरायुषा समम् ॥ अधोमुखा ऊर्द्ध्वजङ्घा सर्पसंघैश्च वेष्टिताः । भक्षिता विकृताकारैः कीटैः सर्पैः समाहृतैः ॥ अतीवकातरा भीताः शब्दं कुर्व्वन्ति सन्ततम् । श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि ध्रुवं भक्षन्ति क्षोभिताः ॥ उल्कां ददति रुष्टाश्च तन्मुखे यमकिङ्कराः । त्रिसन्ध्यं तर्जनं कृत्वा कुर्व्वन्ति दण्डताडनम् ॥ कुर्व्वन्ति मूत्रपानञ्च प्रहारैस्तृषिता भिया । तदा कल्पान्तरे स्रष्टुं सृष्टेश्च प्रथमे पुनः ॥ तेषां भवेत् प्रतीकार इत्याह कमलोद्भवः । परनिन्दा विनाशाय स्वनिन्दा यशसे परम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे । ४० । ४१ अः ॥ “वेदनिन्दारतान् मर्त्यान् देवनिन्दारतांस्तथा । द्विजनिन्दारतांश्चैव मनसापि न चिन्तयेत् ॥ न चात्मानं प्रशंसेद्बा परनिन्दाञ्च वर्ज्जयेत् । वेदनिन्दां देवनिन्दां प्रयत्नेन विवर्ज्जयेत् ॥ यस्तु देवानृषींश्चैव वेदं या निन्दति द्विजः । न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा शास्त्रेष्विह मुनीश्वराः ! ॥ निन्दयेद्वै गुरुं देवं वेदं वा सोपबृंहणम् । कल्पकोटिशतं साग्रं रौरवे पच्यते नरः ॥ तूष्णीमासीत निन्दायां न ब्रूयात् किञ्चिदुत्तरम् । कर्णौ पिधाय गन्तव्यं न चैनानवलोकयेत् ॥ वर्ज्जयेद्वै परेषान्तु गृहेषु गर्हणां बुधः । न निन्देद्योगिनः सिद्धान् व्रतिनो वा यतीं- स्तथा ॥ देवतायतनं प्राज्ञो देवानामाकृतिन्तथा ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-883-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निंदा" आता है (60)
अवगीत जिसकी निंदा की गई हो । निंदितअवमति अवज्ञा । अपमान । तिरस्कार । निंदाअववाद निंदा । बुराईगर्हा निंदाविगान निंदा । भर्त्सना । मानहानि । अपमानउपालंभ ओलाहना । शिकायत । निंदाकुत्सन निंदाकुत्सा निंदापरिवाद निंदा । दोषकथन । अपवाद । बुराई करनाउपक्रोश निंदानिर्वाद अपवाद । निंदाव्यपदेश निंदा । शिकायतअस्त्यान परदोषकथन । निंदाजुगुप्सा निंदा । गर्हणा । बुराईअपगर निंदाअवगणन निंदा । तिरस्कार । अपमानउपवाद अपवाद । निंदागर्हण निंदा । शिकायतविगीति निंदा । झि़ड़कीदुर्वाद अपवाद । निंदा । बदनामीपरिवदन किसी के दोष का वर्णन या कथन । निंदा । बदगोईअवकुत्सित निंदा । दोषव्यवक्रोशन निंदादुरपवाद अपवाद । निंदा । अपयशविगर्हा कुत्सा । भर्त्सना । निंदाअपकीर्ति अपयश । अयश । बदनामी । निंदाकुख्याति निंदा । बदनामीभर्त्सना निंदा । शिकायतव्यपकर्ष निंदा । अपवादव्यधिक्षेप निंदा । शिकायतधिक्पारुष्य ड़ाँट फटकर । निंदाऋति गतिकंदल नया अँखुआअपचार अनुचित बर्ताव । बुरा आचरण । कुव्यवहारअपवाद विरोध । प्रतिवाद । खंडनउपहास हैसी ठट्ठा । दिल्लगीऋतीया घृणावाक्य वह पद समूह जिससे ओता को वक्ता के अभिप्राय का बोध हो । भाषा को भाषावैज्…अभिषंग पूर्ण संबंध या मिलन (को॰)आक्षेप फेंकना । गिरानाक्षेपण फेंकनाअत्याकार विशाल आकार का । भारी डीलडौलवालाअभिशस्ति अभिशापप्रतिलंभ बुरी चाल । कुरीतिनिर्भर्त्सन भर्त्सन । डाँट डपट । तिरस्कारअवचन वचन का अभाव । नौनअपकृति अपकार । हानि । बुराईरीज्या घृणा । नफरतहृणिया हृणीया संज्ञा स्त्री॰अर्थवाद न्याय के अनुसार तीन प्रकार के वाक्यों में से एक । वह वाक्य जिससे कीसि …उपस्करण सजाना । श्रृंगार करनाअभिद्रोह हानिकारक विरोधअभिध्यान अभिलाषा । इच्छाअवक्रोश कर्कश स्वर । असह्य कड़ी बोलीवाच्यता वाच्य होने का भावह्रणिया ह्रणीया संज्ञा स्त्री॰ १, लज्जा । ब्रीड़ाखोरि † संज्ञा स्त्री॰ तंग गलीलोही ‡ संज्ञा स्त्री॰शालीनीकरण नम्र या शिष्ट बनानानिर्भर्त्सना डाँट डपट । बुरा भला कहना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें