🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:27:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभिषंग
abhiṣaṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभिषंग संज्ञा पुं॰ [सं॰ अभिषग्ङ]
१. पूर्ण संबंध या मिलन (को॰) ।
२. दृढ मिलाप । आलिंगन ।
३. संभोग ।
४. पराजय । हार ।
५. निंदा । आक्रोश । कोसना ।
६. शपथ । कसम ।
७. मिथ्या- पवाद । झूठा दोषारोपण ।
८. भूत प्रेत आवेश ।
९. शोक । दु:ख । यौ॰— अभिषंगज्वर=भूत प्रेत आदि के आवेश या प्रभाव से उत्पन्न ज्वर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभि-षङ्ग m. (ifc. f(आ). , Ragh. xiv, 77) propensity or inclination to, BhP.
the state of being possessed by evil spirits (cf. भूताभिषङ्ग) or disturbed in mind, MBh.
humiliation, defeat, MBh.; Ragh.; Kum.
curse or imprecation, MBh.
false accusation, calumny, L. (cf. मिथ्याभिषङ्ग)
oath, L.
embracing, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (71,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभिषंगः (also अभिसंगः) 1 Complete contact or union; attachment, connection, association; कन्यका दुन्वंति हृदयं मनुष्याणामीदृशाद्दुरभिसंगात् Māl. 7 ill attachment or union; Māl. 8; मुहुरिति वनविभ्रमाभिषंगात् Śi. 7. 68; K. 146, 290. --2 Defeat, mortification, discomfiture; जाताभिषंगो नृपतिः R. 2. 30. --3 A sudden blow, shock, or grief, a sudden calamity or misfortune, unexpected reverse; ततोऽभिषंगानिलविप्रविद्धा R. 14. 54, 77; Ku. 3. 73; ˚जडं विजज्ञिवान् R. 8. 75. --4 Possession by devils or evil spirits; अभिघाताभिषंगाभ्यामभिचाराभिशापतः Mādh. N. --5 An oath. --6 Embracing; copulation. --7 A curse or imprecation, abuse. --8 A false charge or accusation, calumny or defamation. --9 Contempt, disrespect. --Comp. --ज्वरः fever caused by the action of evil spirits.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0139-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिषङ्ग पु० अभि + सन्ज--घञ् । १ पराभवे, २ अक्रोशे, ३ शपथे, ४ व्यसने च “अमिषङ्गजडं विजज्ञिवानिति” रघुः “तीब्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिम्” कुमा० “जातामिषङ्गो नृपतिर्निषङ्गात्” “ततोऽभिषङ्गानिलविप्रविद्धा” “विनोद- यिष्यन्ति नवाभिषङ्गाम्” इति च रघुः “नवाभिषङ्गां नूतनदुःखामिति” मल्लि० । ५ आसक्तौ “मुहुरिति वनवि- भ्रमाभिषङ्गात्” माघः ६ भूताद्यावेशे अभिघाताभिषङ्गा- भ्यामभिचाराभिशापतः” माधवनिदानम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0303,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभिषङ्गः, पुं, (अभि + सन्ज + घञ् उपसर्गादिति षः ।) पराजयः । आक्रोशः । शपथः । इति मेदिनी ॥ मिथ्यापवादः । इति मथुरानाथः ॥ आलिङ्गनं । इत्यमरटीकायां रायमुकुटः ॥ सर्व्वतोभावेन सङ्गः । इति हलायुधः ॥ भूताद्यावेशः । यथा, -- “अभिघाताभिचाराभ्यामभिषङ्गाभिशापतः” । इति माधवकरः ॥ (पराभवः । परिभूतिः । “जाताभिषङ्गो नृपतिर्निषङ्गा- दुद्धर्त्तुमैच्छत् प्रसभोद्धृतारिः” । इति रघुवंशे । “तीव्राभिषङ्गप्रभवेन वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणां” । इति कुमारसम्भवे । शोकः । दुःखं । “अभि- षङ्गजडं विजज्ञिवानिति शिष्येण किलान्वबोध- यत्” । इति रघुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-075-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें