🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऋति
ṛti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऋति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गति ।
२. स्पर्द्धा ।
३. निंदा ।
४. मार्ग ।
५. मंगल । कल्याण ।
६. स्मृति । याददाश्त (को॰) ।
७. दुर्भाग्य । अभाग्य (को॰) ।
८. कष्ट । दुःख (को॰) ।
९. आक्रमण [को॰] ।
१०. सत्य । सच्चाई (को॰) ।
ऋति २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नरमेध यज्ञ में पूज्य एक देव ।
२. आक्रामक शत्रु या सेना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋति or ऋति इस्, f. going, motion, L.
assault, attack [BRD.], AV. xii, 5, 25; VS. xxx, 13
envy, emulation, L.
reproach, abuse, L.
path, way, L.
prosperity, felicity, L.
aversion, L.
remembrance, memory, L.
protection, L.
misery, L.
pain, T.
(इस्), m. N. of a god to be worshipped by human sacrifice, VS. xxx, 13 [T.]
an assailant, enemy, AV. xii, 5, 25 [T.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (224,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऋतिः [ऋ-क्तिन्] An army. --f. 1 Going, motion. --2 Assault, combat. --3 Abuse, censure. --4 Emulation, [] envy. --5 A road. --6 Manner of proceeding. --7 Prosperity. --8 Fitness, truth. --9 Remembrance. --10 Misfortune. --11 Protection. --12 Auspiciousness (most of these meanings are found only in lexicons).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0349-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋति स्त्री ऋ--क्तिन् । १ गतौ २ स्पर्द्धायाम् ३ निन्दायाञ्च । कर्म्मणि क्तिन् । ४ वर्त्मनि ५ मङ्गले च । ६ पुरुषमेधय- ज्ञियदेवभेदे । तत्र चतुर्थबूपे बन्धनीयपशुकीर्त्तने । “ऋतये स्तेनहृदयम्” यजु० ३०, १३ । कर्त्तरि क्तिच् । ७ शत्रौ पु० निरु० । अग्निरप्सामृतीषहम्” ऋ० ६, १४, ४ “शरव्यामुखेऽपि नह्यमान ऋतिर्हन्यमाना” अथ० १२, ५, २५ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1433,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऋतिः, स्त्री, (ऋ + करणे + क्तिन् ।) कल्याणम् । वर्त्म । जुगुप्सा । स्पर्द्धा । इति मेदिनी ॥ (भावे + क्तिन् ।) गमनम् । अशुभम् । इति धरणी ॥ (पुरुषमेध- यज्ञीयदेवभेदः । यथा, यजुर्व्वेदे । ३० । १३ । “ऋतये स्तेन हृदयम्” । शत्रौ पुं, इति निरुक्तिः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-285-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें