🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:04:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कंदल
kaṃdala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कंदल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कन्दल]
१. नया अँखुआ । उ॰—नवल विकच कंदल कुल कलिका जगमोहन अकुलावै ।—श्यामा॰, पृ॰ ११९ ।
२. कपाल ।
३. सोना ।
४. वादविवाद । कचतच । वाग्युद्ध ।
५. निंदा । उ॰—लगले मद्ये गारि कंदल धरहलि हरहलि चोट ।—वर्ण॰ पृ॰ २ ।६ । युद्ध । उ॰—सालुले विदल कंदल ससत्र । —रा॰ रू॰, पृ॰ ७३ ।
७. मधुर ध्वनि या स्वर (को॰) ।
८. एक प्रकार का केला ।
कंदल २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कन्दरा] दे॰ कंदरा । उ॰—पग टोडर कंदल ही जु ठयो ।—पृ॰ रा॰, १ ।५५३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कन्दल mfn. the cheek (or the cheek and temple), W.
girth, girdle, L.
a new shoot or sprig, L.
a low soft tone, L.
a portent (as an eclipse, supposed to forbode evil), L.
reproach, censure, L.
filled with (comp.), Nalac.
कन्दल m. gold, L.
war, battle, Subh.
कन्दल n. the flower of the Kandalī tree, Ragh.; Bhartṛ. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (249,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कंदलः --लं 1 A new shoot or sprout; U. 3. 40. --2 Reproach, censure. --3 The cheek, or the cheek and temple. --4 A portent. --5 Sweet sound. --6 The plantain tree; कंदलदलोल्लासाः पयोबिंदवः Amaru. 48. --7 Collection; U. 3. 11. --लः 1 Gold. --2 War, battle. --3 (Hence) War of words, controversy. --लं A Kandala flower; विदलकंदलकंपनलालितः Śi. 6. 30; R. 13. 29.
कंदलः --लं 1 A new shoot or sprout; U. 3. 40. --2 Reproach, censure. --3 The cheek, or the cheek and temple. --4 A portent. --5 Sweet sound. --6 The plantain tree; कंदलदलोल्लासाः पयोबिंदवः Amaru. 48. --7 Collection; U. 3. 11. --लः 1 Gold. --2 War, battle. --3 (Hence) War of words, controversy. --लं A Kandala flower; विदलकंदलकंपनलालितः Śi. 6. 30; R. 13. 29.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0376-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्दल त्रि० कदि--अलच् । १ कलापे २ उपरागे ३ नवाङ्कुरे ४ कलध्वनौ च मेदि० ५ अपवादे शब्दर० । ७ कल- हभेदे (वाग्युद्धे) ७ कपाले च पु० धरणिः । गौरा० ङीष् कन्दली ८ मृगभेदे ९ गुल्मप्रभेदे च स्त्री मेदि० सा च भूमिकदली, “द्रोणपर्णी स्निग्धकन्दा कन्दली मूकदल्य पीति” शब्दार्ण्णवोक्तेः “ध्वजांशुकैस्तर्जितकन्दलीवनः” माघः । “आविर्भूतप्रथममुकुला कन्दली चानुकच्छम्” मेघ० पुष्पे न० । “विडम्ब्यमाना नवकन्दलैस्ते” रघुः । “द्विदलकन्दलकम्पनलालितः” माघः “निष्पीडितेन्दुकरक- न्दलजोऽनुसेकः” उत्तरराम० । १० ओले पु० भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1649,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कन्दलं, त्रि, (कदि + अलच् ।) कपालः । उपरागः । नवाङ्कुरः । कलध्वनिः । इति मेदिनी ॥ अपवादः । इति शब्दरत्नावली ॥ (कदलीविशेषः । यथा, अमरुशतके ४८ । “प्रारम्भे निपतन्ति कन्दल- दलोल्लासाः पयोविन्दवः” ॥)
कन्दलः, पुं, (कदि + अलच् ।) कनकम् । युद्धम् । कपालः । इति धरणी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-020-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें