🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:45:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अपचार
apacāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपचार संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अपचारी]
१. अनुचित बर्ताव । बुरा आचरण । कुव्यवहार । उ॰—बिबुध बिमल बानी गगन हेतु प्रजा अपचारु । रामराज परिनाम भल किजिय बेगि बिचारु ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ।९२ ।
२. अनिष्ट । अहित । बुराई ।
३. अना- दर । निंदा । अपयश ।
४. कुपथ्य । स्वाथ्यनाशक व्यवहार ।
५. अभाव ।
६. भूल । भ्रम । दोष ।
७. मृत्यु । विनाश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-चार m. want, absence
defect
fault, improper conduct, offence
unwholesome or improper regimen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (48,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपचारः 1 Departure; death; सिंहघोषश्च कांतकापचारं निर्भिद्य Dk. 72. --2 Want, absence. --3 A fault; offence, misdeed, improper conduct, crime; शिष्यो गुराविव कृतप्रथमापचारः Mv. 4. 20; न राजापचारमंतरेण U. 2 (v. l. for ˚अपराधं); राजन्प्रजासु ते कश्चिदपचारः प्रवर्तते R. 15. 47. --4 Injurious or hurtful conduct, injury, Ve. 4. 10. --5 [] A defect, flaw, failure, deficiency; नापचारमगमन् क्वचित्क्रियाः Śi. 14. 32; mistake, omission (to do a thing) (लोप); महाध्वरे विध्यपचारदोषः Ki. 16. 48. --6 Unwholesome or improper regimen (अपथ्य); कृतापचारोपि परैरनाविष्कृतविक्रियः । असाध्यः कुरुते कोपं प्राप्ते काले गदो यथा ॥ Śi. 2. 84 (where अ˚ also means hurt or injury).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0105-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपचार पु० अप + चर--भावे घञ् । अहिताचरणे अपथ्यसेवने “कृतापचारोऽपि परैरनाविष्कृतविक्रियः । असाध्यं कुरुते कोपं प्राप्ते काले गदो यथेति” माघः । “अपचारः अप- कारः अपथ्यञ्चेति” मल्लि० । “योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैरिति” वैद्य० । वैपरी- त्यादिहेतुकदोषे “नापचारमगमन् क्वचित् क्रिया” इति माघः । “अपचारं लोपविषयविपर्य्यासादिदोषमिति” मल्लि० । विनाशे च “महाध्वरे विध्यपचारदोष” इति किरा० । “अपचारः कर्म्मलोपदोष” इति मल्लि० । [] “मुद्गापचारे माषप्रतिनिधाविति” मीमांसा । अपकर्म्मणि च “गूहमानाऽपचारं सा बन्धुपक्षभयात्तदा” भा० आ० प० १११ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0223-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपचारः, पुं, (अप + चर् + भावे घञ्, अपथ्य- सेवनं ।) अहिताचरणं । यथा, “योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैः” । इति माधवकरः । (“कृतापचारोऽपि परैरनाविष्कृतविक्रियः । असाध्यं कुरुते कोपं प्राप्ते काले गदो यथा” ॥ इति माघः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-062-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें