🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:22:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यपदेश
vyapadeśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यपदेश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. निंदा । शिकायत ।
२. व्याख्या । विवरण । (जैन) ।
३. सूचना । संदेश (को॰) ।
४. नामकरण । नाम रखना (को॰) ।
५. नाम । अल्ल । उपाधि (को॰) ।
६. परिवार । वंश (को॰) ।
७. ख्यात । यशी । प्रसिद्ध (को॰) ।
८. छल । कपटन । चाल (को॰) ।
९. जालसाजी । चालाकी (को॰) ।
१०. संगुप्ति । संगोपन । छिपाव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अपदेश m. representation, designation, information, statement, RPrāt.; ŚrS. &c.
a name, title, Uttarar.
a family, race, Śak.
summons (of an army), R.
appeal to (gen.), Pañcat.
talk, speech, MBh. iii, 8665 (Nīlak.)
a partic. form of speech, MW.
fame, renown (see comp.)
fraud, stratagem, pretext, excuse (एन, under pretext or excuse [also -तस्] ifc. = under the pretext of), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1031,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यपदेशः 1 Representation, information, notice. --2 Designation by name, naming. --3 A name, an appellation, a title; एवंव्यपदेशभाजः U. 6. --4 A family, race; अथ कोस्य व्यपदेशः Ś. 7; व्यपदेशमाविलयितुं किमीहसे जनमिमं च पातयितुं Ś. 5. 21. --5 Fame, reputation, renown. --6 A trick, pretext, excuse, device. --7 Fraud, craft. --8 Concealment, dissimulation; Mal. {7}
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1018-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यपदेश पु० वि + अप + दिश--घञ् । १ कथने २ संज्ञायां त्रिका० । ३ कापट्ये हेमच० । ४ मुख्यव्यवहारे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4981,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यपदेशः, पुं, (वि + अप + दिश + घञ् ।) कपटः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १५५ । “कपि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः । बाहुमूलं स्तनौ नाभिपङ्कजं दर्शयेत् स्फुटम् ॥”) नाम । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ वाक्यविशेषः । यथा, -- “व्याजेनात्माभिलाषोक्तिर्व्यपदेश इतीर्य्यते ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-532-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यपदेश" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें