🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:03:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अपवाद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अपवाद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अपवाद

अर्थ: निन्दा, भर्त्सना, कलंक

संस्कृत: जुगुप्सा, अज्ञः, निन्दा · पर्याय: अवर्ण, आक्षेप, निर्वाद, परीवाद, उपक्रोश

व्युत्पत्ति: अप+वद्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अपवाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अपवाद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअपवादःअपवादौअपवादाः
द्वितीयाअपवादम्अपवादौअपवादान्
तृतीयाअपवादेनअपवादाभ्याम्अपवादैः
चतुर्थीअपवादायअपवादाभ्याम्अपवादेभ्यः
पञ्चमीअपवादात् / अपवादाद्अपवादाभ्याम्अपवादेभ्यः
षष्ठीअपवादस्यअपवादयोःअपवादानाम्
सप्तमीअपवादेअपवादयोःअपवादेषु
सम्बोधनहे अपवादहे अपवादौहे अपवादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अपवाद
अपवाद
apavāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अपवाद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विरोध । प्रतिवाद । खंडन । उ॰— करके जय जयकार राम का धर्म का, करती थी अपवाद केकयी कर्म का । —साकेत, पृ॰ ११० ।
२. निंदा । अपकीर्ति । बुराई । प्रवाद । उ॰—केकयी चिल्ला उठी सोन्माद, सब करें मेरा महा अपवाद । —साकेत, पृ॰ ७९ । ३ दोष । पाप । कलंक । उ॰—राजपद के अपवाद नंद । आज तुम्हारा विचार होगा ।—चंद्र॰, पृ॰ १७१ ।
४. बाधक शास्त्र विशेष । उत्सर्ग का विरोधी । वह नियमविशेष जो व्यापक नियम से विरुद्ध हो । मुस्तसना । जैसे, यह नियम है के सकर्मक सामान्य भूत क्रिया के कर्ता के साथ 'ने' लगता है पर यह नियम 'लाना' क्रिया में नहीं लगता ।
५. अनुमति । संमति । राय़ । विचार ।
६. आदेश । आज्ञा ।
७. वेदांत शास्त्र के अनुसार आध्यारोप का निराकरण । जैसे—रज्जु में सर्प का ज्ञान, यह अध्यारोप है और रज्जु के वास्तविक ज्ञान से उसका जो निराकरण हुआ यह अपवाद है ।
८. विश्वास (को॰) ।
९. प्रीती । प्रेम (को॰) ।
१०. पारिवारिकता । परिवार जैसा संबंध (को॰) ।
११. मृग को धोखा फँसाने या शिकार करने के लिये शिकारियों द्धारा प्रयुक्त वाद्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अप-वाद m. evil speaking, reviling, blaming, speaking ill of (gen.)
denial, refutation, contradiction
a special rule setting aside a general one, exception (opposed to उत्सर्ग, Pāṇ. iii, 1, 94, Sch.), RPrāt.; Pāṇ., Sch.
order, command, Kir.
a peculiar noise made by hunters to entice deer, Śiś. vi, 9.
(also) the withdrawal of the अध्यारोप or superimposed attribute (in the Vedānta).
अप-वाद &c. See अप-√ वद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (52,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अपवादः 1 Censuring, reviling; censure, reproach, blame, abuse; आस्तातापवादभिन्नमर्याद U. 5; लोकापवादो बलवान्मतो मे R. 14. 40; लोकापवादाद्भयं Bh. 2. 62; scandal, evil report; चिरकालान्मया श्रुतस्तवापवादः Pt. 1; Ki. 11. 25, 14. 12; Mk. 9. 3; U. 1; Pt. 4; Y. 2. 207; देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः U. 1. 6 spreading or indulging in scandals about; न केवलभत्याहितं सापवादमपि U. 2; सापवादं censuringly Māl. 9. --2 An exception, a special rule that restricts or sets aside a general rule (opp. उत्सर्ग); मा हिंस्यात्सर्वभूतानि इति उत्सर्गः; वायव्यं श्वेतमालभेत इत्यपवादः; अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः Ku. 2. 27; R. 15. 7; ˚प्रत्ययः exceptional suffix; ˚स्थलं a case for a special rule. --3 An order, command; ततोपवादेन पताकिनीपतेश्चचाल निर्ह्रादवतीमहाचमूः Ki. 14. 27. --4 Refutation; (in Vedānta phil.) refutation as of a wrong imputation or belief; रज्जुविवर्तस्य सर्पस्य रज्जुमात्रत्ववत्, वस्तुभूतब्रह्मणो विवर्तस्य प्रपंचादेः वस्तुभूतरूपतोपदेशः अपवादः Tv.; अध्यारोपापवादाभ्यां वस्तुतत्त्वविनिश्चयः Vedānta; hence also, a means of refutation. --5 Confidence, trust. --6 Love; familiarity. --7 A small bell or other instrument sounded to decoy deer; मधुकरैरपवादकरैरिव Śi. 6. 9; (˚करैः = व्याधैः, अपवादं मृगवंचनाय घंटादिकुत्सितवाद्यंकुर्वंति तैः Malli.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0111-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपवाद पु० अप + वद--भावे घञ् । निन्दायाम् अपकीर्तौ “किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन राघव!” “प्रकाशं च हतै तस्मिन्नपवादो भवेन्मम” इति च रामा० । मिथ्यावादे “अपवादमात्रमबुद्धानामिति” सां० सू० “अपवादः मिथ्या- वादः” भा० । कुत्सितवादे तत्रैव “अपवादः कुत्सितवाद” इति व्याख्यान्तरम् । अपोद्यते सामान्यशास्त्रं स्वविष- यात् सङ्कोच्यतेऽनेन करणे घञ् । विशेषशास्त्रे । तद्धि स्वविषयं परिहृत्य सामान्यशास्त्रं विषयान्तरे व्यवस्थाप यतीति तस्य सङ्कोचकं भवति यथा “मा हिंस्यात् सर्व्वाभूता- नीति” श्रुतौ हिंसानिषेधस्य सर्वभूतविषयकत्वेऽपि “वायव्यं श्वेतमालभेतेति” शास्त्रं वायव्यच्छागहिंसाविषयकत्वेन विरो- धात् स्वविषयात् सङ्कोचयत् तस्येतरविषयकतां व्यवस्था- पयति “अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैरिति” कुमारः “परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीय” इति “अपवा- दोयद्यन्यत्र चरितार्थस्तर्ह्यन्तरङ्गेण बाध्यते” इति च व्या० परि० । “क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशते” इति पा० भा० । अपोद्यते अपवाह्यते मिथ्याभूतमनेन अप + वद--करणे घञ् । वेदान्तमतसिद्धे मिथ्याभूतपदार्थनिवार- णार्थमुपदेशभेदे । स च रज्जुविवर्त्तस्य मिथ्याभूतसर्पस्य रज्जुमात्रत्ववत् वस्तुभूतब्रह्मणो विवर्त्तस्य प्रपञ्चादेः वस्तु- [] भूतरूपतोपदेशः । “अध्यारोपापवादाभ्यां वस्तुतत्त्वविनि- श्चय, इति वेदा० प्र० । भावे घञ् । विश्वासे, प्रणये च । करणे घञ् । बाघनसाधने वस्तुमात्रे । कर्म्मणि घञ् । कुत्सितवाद्ये “मधुकरैरपयादकरैरिव” माघः “अपवादः मृगवञ्चनाय घण्टादि कुत्सितवाद्यमिति” मल्लि० । भावे घञ् । आदेशे “ततोऽपवादेन पताकिनीपतेरिति” किरा० । “अपवादेन आदेशेनेति” मल्लि० । निरासने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0237-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अपवादः, पुं, (अप + वद् + भावे घञ् ।) आज्ञा । निम्दा । तत्पर्य्यायः । अवर्णः २ आक्षेपः ३ निर्व्वादः ४ परीवादः ५ उपक्रोशः ६ जुगुप्सा ७ कुत्सा ८ गर्हणं ९ इत्यमरः ॥ (वचनीयं । “लोका- पवादाद्भयं” इति नीतिशतके । “देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः” । “हा कथं सीतादेव्या ईदृशमचिन्तनीयं जनापवादं देवस्य कथयिष्यामि” । इति उत्तरचरिते । आज्ञा । अनुमतिः । आदेशः । “ततोऽपवादेन पताकिनी- पतेश्चचाल निर्हादवती महाचमूः” । इति भार [] विः ।) विश्वासः । इति मेदिनी ॥ विशेषः । बाधकः । यथा, -- “क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशते” । इति कलापपरिशिष्टं ॥ रज्जुविवर्त्तस्य सर्पस्य रज्जुमात्रत्ववत् वस्तुविवर्त्तस्यावस्तुनोऽज्ञानादेः प्रपञ्चस्य वस्तुमात्रत्वं । तदुक्तं । “सतत्त्वतोऽन्यथा प्रथा विकार इत्युदीरितः । अतत्त्वतोऽन्यथा प्रथा विवर्त्त इत्युदाहृतः” ॥ अस्य फलं । आभ्यां अध्यारोपापवादाभ्यां तत्त्व- म्पदार्थशोधनमपि सिद्धं भवति । इति वेदान्त- सारः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-066-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अपवाद" आता है (18)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अपवादअपवाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अपवाद 📚 ➤ निन्दा, भर्त्सना, कलंक
संस्कृत: जुगुप्सा, अज्ञः, निन्दा · पर्याय: अवर्ण, आक्षेप, निर्वाद, परीवाद, उपक्रोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अपवाद 📚विरोध । प्रतिवाद । खंडन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अपवाद
निन्दा के नाम (१.६.१३) — अवर्ण, आक्षेप, निर्वाद, परीवाद, उपक्रोश, जुगुप्सा, कुत्सा, निन्दा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अपवाद: अप+वद्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें