🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:43:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ध्वनि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ध्वनि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्वनि

अर्थ: शब्द करना, आवाज करना

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्वन धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. ध्वृत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ध्वन (चुरादिगण) · अर्थ: शब्द करना, आवाज करना (शब्दे)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअदध्वनतअदध्वनेताम्अदध्वनन्त
मध्यमअदध्वनथाःअदध्वनेथाम्अदध्वनध्वम्
उत्तमअदध्वनेअदध्वनावहिअदध्वनामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ध्वनयति · लट् (आत्मने.): ध्वनयते · लिट्: ध्वनयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): ध्वनयाञ्चक्रे · लुट्: ध्वनयिता · लुट् (आत्मने.): ध्वनयिता · लृट्: ध्वनयिष्यति · लृट् (आत्मने.): ध्वनयिष्यते · लोट्: ध्वनयतात् · लोट् (आत्मने.): ध्वनयताम् · लङ्: अध्वनयत् · लङ् (आत्मने.): अध्वनयत · विधिलिङ्: ध्वनयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ध्वनयेत · आशीर्लिङ्: ध्वन्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ध्वनयिषीष्ट · लुङ्: अदध्वनत् · लुङ् (आत्मने.): अदध्वनत · लृङ्: अध्वनयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अध्वनयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ध्वनन · ण्वुल्: ध्वनकः · तृच्: ध्वनयिता · यत्: ध्वन्यः · तव्य: ध्वनयितव्यः · अनीयर्: ध्वननीयः · क्त: ध्वनितः · क्तवतु: ध्वनितवान् · शतृ: ध्वनयन् · स्य-शतृ: ध्वनयिष्यन् · शानच्: ध्वनयमानः · क्त्वा: ध्वनयित्वा · ल्यप्: प्रध्वनय्य · तुमुन्: ध्वनयितुम् · णमुल्: ध्वनम् · क्तिन्: ध्वन्ति · क्वसु: ध्वनयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्वन्
ध्वन्
dhvan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ध्वन् (only aor. अध्वनीत्), to become covered or extinguished (as anger), RV. : Caus. अध्वानयत् or अध्वनयत् aor. ध्वनयीत्, to envelop, wrap up, darken, ib.
ध्वन् [cf. 2. ध्वान्त; Lith. dumju, dumti, to cover, wrap up; Angl.Sax. dvinan, dvan, to be extinguished, vanish; dun, dark-brown, dark.]
2. ध्वन् cl. 1. P. ध्वनति (perf. दध्वान, दध्वनुर्, Bhaṭṭ.; fut. ध्वनिष्यति, ˚निता Gr.) to sound, roar, make a noise, echo, reverberate, Kāv. &c.; to mean, imply, (esp. Pass. ध्वन्यते, it is meant, it is implied) : Caus. ध्वानयति or ध्वनयति, Dhātup. (aor. अदिध्वनत् or अदध्˚ Gr.), to cause to sound, make resound (cf. ˚नयत् below); ध्वनयति, to allude to, hint at, Mṛcch. Comm. Intens. in दन्ध्वन, q.v.
ध्वन् [cf. 1. ध्वान्त: Lith. dundė́ti, to sound, call; Angl.Sax. dynian, to thunder.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (522,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वन् {c1c} P. (ध्वनति, ध्वनित) To sound, produce or utter sounds, buzz, hum, echo, reverberate, thunder, roar; बिभिद्यमाना इव दध्वनुर्दिशः Ki. 14. 46; अयं धीरं धीरं ध्वनति नवनीलो जलधरः Bv. 1. 60; कपिर्दध्वान मेघवत् Bk. 9. 5; 14. 3; ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपिदधाति Gīt. 5. --Caus. (ध्वनयति) To cause to sound, ring (as a bell); but ध्वानयति ‘to cause to articulate indistinctly’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ध्वनिध्वन धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: ध्वृत् (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ध्वनि 📚 ➤ शब्द करना, आवाज करना
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध्वन् 📚(only aor. अध्वनीत्), to become covered or extinguished (as anger), R…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें