🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:54:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्रुति
śruti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वेद के नाम (1.6.3) वेद · आम्नाय · त्रयी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रुति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. श्रवण करने की क्रिया या भाव । सुनना ।
२. सुनने की इंद्रिय । श्रवण । कान ।
३. वह जो सुना जाय । सुनी हुई बात ।
४. शब्द । ध्वनि । आवाज
५. खबर । शुहरत । किंवदंती ।
६. कथन । बात ।
७. वह पवित्र ज्ञान जो सृष्टि के आदि में ब्रह्मा या कुछ महर्षियों द्वारा सुना गया और जिसे परंपरा से ऋषि सुनते आए । वेद । निगम । विशेष—'श्रुति' के अंतर्गत पहले मंत्र और ब्राह्मण भाग ही लिए जाते थे, पर पीछे उपनिषदें भी मानी गईं ।
८. चार की संख्या (वेद चार होने से) ।
९. संगीत में किसी सप्तक के बाईस भागों में से एक भाग अथवा किसी स्वर का एक अंश । विशेष—स्वर का आरंभ और अंत इसी से होता है । षड्ज में चार, ऋषभ में तीन, गांधार में दो, मध्यम में चार, पंचम में चार, धैवत में तीन और निषाद में दो श्रुतियाँ होती हैं ।
१०. अनुप्रास का एक भेद ।
११. त्रिभुज के समकोण के सामने की भुजा ।
१२. नाम । अभिधान ।
१३. विद्या ।
१४. विद्वत्ता ।
१५. अत्रि ऋषि की कन्या, जो कर्दम की पत्नी थीं ।
१६. श्रवण नाम का नश्रत्र (को॰) ।
१७. वाक् । वाणी (को॰) ।
१८. ख्याति । कीर्ति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. श्रुति f. hearing, listening (श्रुतिम् अभिनीय, ‘feigning to hear’; श्रुतिं वचो ऽनुगां-√ कृ, ‘to listen to a speech’), ŚBr. &c. &c.
the ear, organ or power of hearing, Kāv.; VarBṛS.; Kathās.
the diagonal of a tetragon or hypothenuse of a triangle, Gol.
that which is heard or perceived with the ear, sound, noise &c., RV.; AV.; Prāt.; Kathās.; BhP.
an aggregate of sounds (whether forming a word or any part of a word), TPrāt.
rumour, report, news, intelligence, hearsay (श्रुतौ-√ स्था, ‘to be known by hearsay’), MBh.; Kāv. &c.
a saying, saw, word, MBh.; R.; BhP.
that which has been heard or communicated from the beginning, sacred knowledge orally transmitted by the Brāhmans from generation to generation, the Veda (i.e. sacred eternal sounds or words as eternally heard by certain holy sages called Ṛṣis, and so differing from स्मृति or what is only remembered and handed down in writing by human authors See Mn. ii, 10; it is properly only applied to the Mantra and Brāhmaṇa portion of the Vedas, although afterwards extended to the Upaniṣads and other Vedic works including the Darśanas; इति श्रुतेः, ‘because it is so taught in the Veda, according to a श्रुति or Vedic text’; pl. ‘sacred texts, the Vedas’, also ‘rites prescribed by the Vedas’), AitBr.; ŚrS.; Mn.; MBh. &c., IW. 144
(in music) a particular division of the octave, a quarter tone or interval (twenty-two of these are enumerated, four constituting a major tone, three a minor, and two a semitone; they are said to be personified as nymphs), Yājñ.; Śiś.; Pañcar.
a name, title, Kāvyād. ii, 331
learning, scholarship, Śak.; VarBṛS. (prob. w.r. for श्रुत)
= बुद्धि, L.
N. of a daughter of Atri and wife of Kardama, VP.
2. श्रुति f. (cf. स्रुति) course, path (?), RV. ii, 2, 7; x, 111, 3
the constellation, Śravaṇā, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1101,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रुतिः f. [श्रु-क्तिन्] 1 Hearing; चंद्रस्य ग्रहणमिति श्रुतेः Mu. 1. 7; R. 1. 27. --2 The ear; श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः R. 9. 35; Śi. 1. 1; Ve. 3. 23. --3 Report, rumour, news, oral intelligence. --4 A sound in general. --5 The Veda (known by revelation, opp स्मृति; see under वेद). --6 A Vedic or sacred text; इति श्रुतेः or इति श्रुतिः ‘so says a sacred text’ --7 Vedic or sacred knowledge, holy learning. --8 (In music) A division of the octavo, a quarter tone or interval; Śi. 1. 10, 11. 1; (see Malli. ad loc.). --9 The constellation Śravaṇa. --10 The diagonal of a tetragon, the hypothenuse of a triangle; cf. कर्ण. --Comp. --अनुप्रासः a kind of alliteration; see K. P. 9 --उक्त, --उदित a. enjoined by the Vedas. --कटः {1} a snake. {2} penance, expiation. --कटु a. harsh to hear. --(दुः) a harsh or unmelodious sound, regarded as a fault of composition. --कथित a. enjoined or prescribed by the Vedas. --चोदनं, --ना a scriptural injunction, Vedic precept. --जीविका a law-book or code of laws. --द्वैधं disagreement or contradiction of Vedas or Vedic precepts. --धर a. hearing. --निदर्शनं evidence of the Vedas. --पथः the range of the ear; M. 4. 1. --प्रसादन a. grateful to the ear. --प्रामाण्यं authority or sanction of the Vedas. --मंडलं the outer ear. --महत् a. rich in scriptural lore; सरस्वती श्रुतिमहतां महीयतां Ś. 7. 35. --मूलं {1} the root of the ear; लपितुं किमपि श्रुतिमूले [] Gīt. 1. {2} a Vedic text. --मूलक a. founded on the Veda. --वर्जित a. {1} deaf. {2} not knowing the Vedas. --विप्रतिपन्न a. {1} not recognizing the authority of the scriptures, disregarding the Vedas. {2} contrary to the Vedas. --विषयः {1} the object of the sense of hearing. i. e. sound; श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याण्य विश्वं Ś. 1. 1. {2} the reach or range of the ear; एतत्प्रायेण श्रुतिविषयमापतितमेव K. {3} the subject matter of the Veda. {4} any sacred ordinance. --वेधः boring the ear. --सुख, --मनोहर a. agreeable to the ear, melodious. --स्मृति f. (dual) revelation and legal institutes, Veda and law.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1061-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रुति स्त्री श्रु--कर्मादौ क्तिन् । १ वेदे वेदस्य सर्वैः श्रूयमाणत्वात् श्रुतित्वम् । २ कर्णे कर्णस्य श्रवणहेतुत्वात् तघात्वम् । ३ श्रवणेन्द्रियजन्ये ज्ञाने च । अङ्कशास्रोक्ते त्रिभुजक्षे- त्रादौ भुजकोट्योः संयुज्यमाने ४ रेस्वाभेदे च लीला० । क- र्णस्य शुभाशुभत्वं यथा “रक्ताम्लपरुषश्मश्रुकर्णाः स्युः पा- पमृत्यवः । निर्मांसचिपिटैर्मोगाः कृपणा ह्रस्वकर्णकाः । शङ्कुकर्णाश्च राजानो रोमकर्णाः शतायुषः । वृहत्कर्णाश्च राजानो धनिनः परिकीर्त्तिताः” गरुडपु० ६६ अ० । ५ श्रवणक्रियायां ६ वार्त्तायां मेदि० । ७ श्रवणनक्षत्रे श- ब्दर० । ८ षड्जरागाद्यारम्भकावयवे शब्दभेदे मल्लिना० “प्रथम श्रवणाच्छब्दः श्रूयते ह्रस्वमात्रकः । सा श्रुतिः सम्परिज्ञेया स्वरावयवलक्षणेति” । श्रुतिसंख्यानियमश्रुतत्र दर्शितः “चतुयतुश्चतुश्चैव षड्जमध्यमपञ्चमाः । द्वे द्वे निषादगान्धारौ त्रिस्त्रिरृषभधैवतौः” । तद्भेदास्तु “नान्दी चालानकारिसा च सुमुखी चित्रा विचित्रा घना मातङ्गी [] सरसामृता मधुकरी मैत्री शिवा माधवी । बाला शार्ङ्ग- रवी कला कलरवा माला विशाला जया मात्रेति श्रुतयः पुराणकविभिर्द्वाविंशतिः कीर्त्तिताः” । “श्रतिस्थाने स्वरान वक्तु नालं ब्रह्माऽपि तत्त्वतः । जले च सुतरां मार्गो मीनानां नोपलक्ष्यते । गगने पक्षिणां यद्वत् तद्वत् स्वरगता श्रुतिः । श्रुतिर्नादवशा प्रोक्ता तथाढ्या च कला मता । यथा तैल्गत सर्पिर्यथा काष्ठगतोऽनलः । ज्ञायतेऽत्रोपदेशेन तथा स्वरगता श्रुतिः । वीणादेस्तु श्रुतिर्ज्ञानं स्वरज्ञानं तु वंशजमं” संगीतदा० । संगीतरत्नाकरे न षड्जादिभेदे अन्यविधाः श्रुतय उक्ता यथा “तीव्रा कुमुद्वती मन्दा छन्दोवत्यस्तु षड्जगाः । दयावती रञ्जनी च रतिका ऋषभे स्थिता । रौद्री क्रोधा च गान्धारे वज्रिका च प्रसारिणी । प्रीतिश्च मार्जनीत्येताः श्रुतयो मध्यमाश्रिताः । क्षितिरक्ता च सान्दीपिन्यालापी चैव पञ्चमे । मदन्ती रोहिणी रम्येत्येता धैवतसश्रुयाः । उग्रा च क्षोभिणीति द्वे निषादे वसतः श्रुती” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5156-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रुतिः, स्त्री, (श्रूयतेऽनयेति । श्रु + “श्रुयजिस्तुभ्यः करणे ।” ३ । ३ । ९४ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या करणे ।” क्तिन् ।) वेदः । (यथा, मनुः । २ । १० । “श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्म्मशास्त्रन्तु वै स्मृतिः ॥”) कर्णः । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ९ । ४ । १८ । “करौ हरेर्मन्दिरमार्ज्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्यु तसत्कथोदये ॥”) गर्भस्थस्य पञ्चमासैः श्रुतिर्भवति । इति सुख- बोधः ॥ श्रुतोन्द्रियग्राह्यः शब्दः शब्दत्वादिः । यथा, -- [] “घ्राणस्य नोचरो गन्धो गन्धत्वादिरपि स्मृतः । तथा रसो रसज्ञायास्तथा शब्दोऽपि च श्रुतेः ॥” इति भाषापरिच्छेद ॥ कर्णस्य शुभाशुभलक्षणमाह । “रक्ताल्पपरुषश्मश्रुकर्णाः स्युः पापमृत्यवः । निर्म्मांसैश्चिपिटैर्भोगाः कृपणा ह्रस्वकर्णका । शङ्कुकर्णाश्च राजानो रोमकर्णाः शतायुषः । बृहत्कर्णाश्च राजानो धनिनः परिकीर्त्तिताः ॥” इति गारुडे ६६ अध्यायः ॥ (श्रु + भावे क्तिन् ।) श्रोत्रकर्म्म । (यथा, भाग- वते । ९ । ५ । १६ । “यन्नामश्रुतिमात्रेण पुमान् भवति निर्म्मलः तस्य तीर्थपदः किंवा दासानामवशिष्यते ॥”) वार्त्ता । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । १ । २७ । “व्यावृत्ता यत्परस्वे भ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता ॥”) श्रवणानक्षत्रम् । इति शब्दरत्नावली ॥ षड्- जाद्यारम्भिका । इति हेमचन्द्रः ॥ शोरत् इति भाषा । (यथा, शिशुपालवधे । १ । १० । “रणद्भिराघट्टनया नभस्वतः पृथक्विभिन्नश्रुतिमण्डलैः स्वरैः ॥) सा च द्वाविंशतिप्रकारा यथा, -- “नान्दी चालनिका रसा च सुमुखी चित्रा विचित्रा घना मातङ्गी सरसामृता मधुकरी मैत्री शिवा माधवी । बाला शार्ङ्गरवी कला कलरवा माला विशाला जया मात्रेति श्रुतयः पुराणकविभिर्द्वाविंशतिः कीर्त्तिताः ॥ नान्दी-विशाला-सुमुखी-विचित्रासम्भवः सदा । षड्जो मतो मुनीन्द्रेण भरतेन शिवेन च ॥ चित्रा घना चालनिका निवेशात् संजायतेऽसौ ऋषभस्तथैव । स्वरोऽपि माला सरसानिवेशात् गान्धारनामा प्रथितः पृथिव्याम् ॥ मातङ्गी माधवी मैत्री शिवाजातस्तु पञ्चमः । कला कलरवा बाला शार्ङ्गरव्यास्तु पञ्चमः ॥ जायामृतारसानान्तु संयोगाद्धैवतस्वरः । मात्रा मधुकरी योगात् निषादः संप्रजायते ॥ श्रुतिस्थाने स्वरान् वक्तुं नालं ब्रह्मापि तत्त्वतः जले च सुतरां मार्गो मीनानां नोपलक्ष्यते ॥ गगने पक्षिणां यद्वत् तद्वत् स्वरगता श्रुतिः । श्रुतिर्नादवशा प्रोक्ता तथाढ्या च कला मता । यथा तैलगतं सर्पिर्यथा काष्ठगतोऽनलः । ज्ञायतेऽत्रोपदेशेन यथा स्वरगता श्रुतिः ॥ वीणादेस्तु श्रुतिज्ञानं स्वरज्ञानन्तु वंशजम् । अश्विनौ वसवो रुद्राः सहैणाङ्केन शुश्रुवुः । प्रशशंसुर्हरेर्नादमतो द्वाविंशतिः श्रुतिः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः । [] अन्यच्च । “तीव्राकुमुद्वतीमन्दाछन्दोवत्यस्तु षड्जगाः । दयावती रञ्जनी च रतिका ऋषभे स्थिताः ॥ रीद्री क्रोधा च गान्धारे वज्जिकाथ प्रसा- रिणी । प्रोतिश्च मार्ज्जनीत्येताः श्रुतयो मध्यमाश्रिताः ॥ क्षिती रक्ता च सन्दीपन्यालापिन्यपि पञ्चमे । मदन्ती रोहिणी रम्येत्येता धैवतसंश्रयाः । उग्रा च क्षोभिणीति द्वे निषादे वसतः श्रुती ॥” इति सङ्गीतरत्नाकरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-170-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्रुति" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें