🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्रवण
śravaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रवण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह इंद्रिय जिससे शब्द का ज्ञान होता है । कान । कर्णा । श्रुति ।
२. वह ज्ञान जो श्रवर्णेद्रिय द्वारा होता है ।
३. सुनना । श्रवण करने की क्रिया । शास्त्रीय परिभाषा में शास्त्रों में लिखी हुई बातें सुनना और उनके अनुसार कार्य करना अथवा देवताओं आदि के चरित्र सुनना । उ॰—श्रवण कीर्त्तन सुमिरन करै । पद सेवन अर्चन उर धरै ।—सूर (शब्द॰) ।
४. नौ प्रकार की भक्तियों में से एक प्रकार की भक्ति । उ॰—श्रवण, कीर्त्तन, स्मरण, पद रत, अरचन, वंदन दास । सख्य और आत्मा निवेदन प्रेम लक्षण जास ।—सूर (शब्द॰) ।
५. वैश्य तपस्वी अंधक मुनि के पुत्र का नाम ।
६. राजा मेघध्वज के पुत्र का नाम । उ॰—ता संगति नव सुत नित जाए । श्रवणादिक मिलि हरि गुण गाए ।—सूर (शब्द॰) ।
७. अश्र्विनी आदि सत्ताइस नक्षत्रों में से बाइसवाँ नक्षत्र, जिसका आकार शर या तीर का सा माना गया है । विशेष—इसमें तीन तारे हैं, और इसके अधिपति देवता हरि कहे गए हैं । फलित ज्योतिष के अनुसार जो बालक इस नक्षत्र में जन्म लेता है, वह शास्त्रों से प्रेम रखनेवाला, बहुत से लोगों से मित्रता रखनेवाला, शत्रुऔं पर विजय प्राप्त करनेवाला और अच्छी संतानवाला होता है ।
८. किसी त्रिभुज का कर्ण (को॰) ।
९. अध्ययन (को॰) ।
१०. यश । कीर्ति (को॰) ।
११. धन । संपत्ति (को॰) ।
१२. बहना । क्षरण । स्रवित होना (को॰) ।
श्रवण द्वादशी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] भादों मास के शुक्ल पक्ष की वह द्वादशी जो श्रवण नक्षत्र से युक्त हो । उ॰—अस कहि शुभ दिन शोधि ब्रह्म ऋषि तुरत सुमंत बोलायो । भादौं मास श्रवण द्वादशि को मुदिवस सुखद सुनायो ।—रघुराज (शब्द॰) । विशेष—यह बहुत पुण्य तिथि मानी जाती है । इसे वामन द्वादशी भी कहते हैं । कहते हैं, वामनावतार इसी दिन हुआ था ।
श्रवण परुष वि॰ [सं॰] जो सुनने में कठोर हो । श्रवणकटु ।
श्रवण पूरक संज्ञा पुं॰ [सं॰] कान का आभूषण ।
श्रवण फूल संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्रवण + हिं॰ फूल] करनफूल ।—पोद्दार अभि॰ ग्रं॰, पृ॰ १९३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. श्रवण n. the act of hearing (also ‘that which is heard’ = श्रुति, q.v.; इति श्रवणात्, ‘because it is so heard or revealed’ i.e. ‘according to a Vedic text’), ŚBr.; Mn.; MBh. &c.
acquiring knowledge by hearing, learning, study (cf. अ-श्रवणात्), Kām.; Sarvad.
(in phil.) the determining by means of the six signs the true doctrine of the Vedānta (in regard to the only really existing Being), Vedāntas.
fame, reputation, ĀśvŚr.; Nir.
wealth, MW.
श्रवण m. (rarely n.) the ear, MaitrUp.; MBh. &c.
श्रवण m. (= श्रमण) a Buddhist or Jain monk (cf. श्रावक), HPariś.
the hypotenuse of a triangle or the diagonal of a tetragon &c., Gol.
2. श्रवण mfn. (fr. √ 2. श्रु; for 1. श्रवण See p. 1096; cf. स्रवण) limping, lame, KātyŚr.
श्रवण m. N. of the 20th (or 23rd) Nakṣatra (presided over by Viṣṇu, and containing the three stars, α, β, and γ Aquilae, supposed to represent three footsteps; cf. त्रि-विक्रम), AV.; GṛS.; MBh. &c.
a sort of disease (= श्रोण), MW.
N. of a son of Naraka, BhP.
(with भट्ट) N. of a teacher, Cat.
श्रवण n. = श्रवणा-कर्मन्, ŚāṅkhGṛ.
3. श्रवण m. a kind of plant used for colouring white, Suśr.
4. श्रवण n. = श्रपण, L.
5. श्रवण, w.r. for स्रवण.
श्रवण &c. See 1. श्रव, p. 1096, col. 3.
श्रवण &c. See p. 1097, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1096,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रवणः, --णं [शृणोत्यनेन श्रु-करणे ल्युट्] 1 The ear. ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपिदधाति Gīt. 5. --2 The hypothenuse of a triangle. --णः --णा N. of a lunar mansion containing three stars. --णं 1 The act of hearing; श्रवणसुभगं Me. 11. --2 Study. --3 Fame, glory. --4 That which is heard or revealed, the Veda; इति श्रबणात् ‘because of such a Vedic text’. --5 Wealth. --6 Flowing, oozing. --Comp. --इंद्रियं the sense of hearing, the ear. --उत्पलं a lotus fastened in the ear. --उदरं the hollow of the outer ear. --गोचर a. within the range of hearing. --(रः) ear-shot; as in श्रवणगोचरे तिष्ठ ‘be within ear-shot’. --पथः, --विषयः the reach or range of the ear; वृत्तांतेन श्रवणविषयप्रापिणा R. 14. 87. --पालः-ली f. the tip of the ear. --पाशः a beautiful ear. --सुमग a. pleasing to the ear.
श्रवणः, --णं [शृणोत्यनेन श्रु-करणे ल्युट्] 1 The ear. ध्वनति मधुपसमूहे श्रवणमपिदधाति Gīt. 5. --2 The hypothenuse of a triangle. --णः --णा N. of a lunar mansion containing three stars. --णं 1 The act of hearing; श्रवणसुभगं Me. 11. --2 Study. --3 Fame, glory. --4 That which is heard or revealed, the Veda; इति श्रबणात् ‘because of such a Vedic text’. --5 Wealth. --6 Flowing, oozing. --Comp. --इंद्रियं the sense of hearing, the ear. --उत्पलं a lotus fastened in the ear. --उदरं the hollow of the outer ear. --गोचर a. within the range of hearing. --(रः) ear-shot; as in श्रवणगोचरे तिष्ठ ‘be within ear-shot’. --पथः, --विषयः the reach or range of the ear; वृत्तांतेन श्रवणविषयप्रापिणा R. 14. 87. --पालः-ली f. the tip of the ear. --पाशः a beautiful ear. --सुमग a. pleasing to the ear.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1059-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रवण न० शृणोत्यनेन श्रु--वरणे ल्युट् । १ कर्णे शब्दग्राह- केन्द्रियभेदे अमरः । भावे ल्युट् । २ श्रुतौ अश्वन्यादिषु द्वाविंशे ३ नक्षत्रे पुंस्त्री० ज्यो० त० क्लीवत्वमपि “अमा- र्कपाते अवणं यदि स्यादिति” स्मृतिः । ४ मुण्डरिकावृक्षे स्त्री रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5149,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रवणं, क्ली, (श्रूयतेऽनेनेति । श्रु + करणे ल्युट् ।) कर्णः । इत्यमरः ॥ न स्त्रियां श्रवणः कर्णः । इति हेममाली । इति तट्टीकायां भरतः ॥ षण्मासाभ्यन्तरे श्रवणयोश्छिद्रं भवति । इति सुखबोधः ॥ श्रुतिः । सा तु कर्णेन्द्रियज्ञानम् । इति मेदिनी ॥ शोना इति भाषा ॥ (यथा, मनुः । ८ । ७४ । “समक्षद्रर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति ॥” तत्तु नीतिशास्त्रोक्तधीगुणानामन्यतमम् । यथा, कामन्दकीये । ४ । २२ । “शुश्रूषा श्रवणञ्चैव ग्रहणं धारणं तथा । ऊद्वोऽपोहोऽर्थविज्ञानं तत्त्वज्ञानञ्च धीगुणाः ॥”) वड्विधलिङ्गैरशेषवेदान्तानामद्वितीये वस्तुनि तात्पर्य्यावधारणम् । लिङ्गानि तु उपक्रमोप- संहाराभ्यासापूर्व्वता फलार्थवादोपपत्त्या- ख्यानि । इति वेदान्तसारः ॥
श्रवणः, पुं, क्ली, श्रवणानक्षत्रम् । इति मेदिनी ॥ (यथा च स्मृतिः । “अमार्कपाते श्रवणं यदि स्यादिति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-155-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्रवण" आता है (21)
श्रुति श्रवण करने की क्रिया या भाव । सुननाश्राव श्रवण । कानज्ञाननिष्ठ श्रवण, मनन, निदिष्यासन, आदि ज्ञान साधनोंवालाकान वह इँद्रिय जिससे शब्द का ज्ञान होता है । सुनने की इँद्रिय । श्रवण । श्…श्रुतिपथ श्रवण मार्ग । श्रवणेंद्रिय । कर्णपथ । कान । श्रवणश्रुतिपुट श्रवण । कर्णपुटश्रवणवृत्ति सूनने की बृत्ति । श्रवण । सुनने की ललकपुरुषनक्षत्र ज्योतिष शास्त्रानुसार हस्त, मूल, श्रवण, पुनर्वसु, मृगशिरा और पुष्य नक्…धटी चीर । कपड़े की धज्जीतस्कर चोरनिशमन दर्शन । देखनानिशामन दर्शन । देखनाबुद्धि वह शक्ति जिसके अनुसार मनुष्य किसी उपस्थित विषय के संबंध में ठीक ठीक वि…श्रौत्र वेद में दक्षता । वेदज्ञाता । वैदिक वाङमय या कार्यो मे पारंगत होनाआश्रुति स्वीकृति । वचनदानकुलनक्षत्र तंत्र के अनुसार भरणी, रोहिणी, पुष्य, मघा, उत्तराफाल्गुनी, चित्रा, विशा…निदिध्यासन फिर फिर स्मरण । बार बार ध्यान में लाना । विशेष—श्रुतियों और योगदर्शन म…तस्करता चोर का काम । चोरीत्र्यमृतयोग फलित ज्योतिष में एक प्रकार का यो ग जो कुछ विशिष्ट तिथियों, नक्षत्रों ओ…नक्षत्रवीथि नक्षत्रों में गति के अनुसार तीन तीन नक्षत्रों के बीच का कल्पित मार्ग ।…श्रवन पु संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें