🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:28:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्रोत्र
śrotra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रोत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. श्रवणेंद्रिय । कान ।
२. वेदज्ञान । वेद में निपुणता । वेद संबंधी प्रवीणता ।
३. वेद । श्रुति (को॰) । यौ॰—श्रोत्रपदवी = श्रवणगोचरता । श्रवण की सीमा । श्रोत्रपदा- नुग = श्रुतिप्रिय । श्रोत्रपालि = कान की लोर या ललरी । श्रोत्र- पुट = (१) कर्णपुट । (२) कान की ललरी । श्रोत्रपेय = कानों द्वारा पान करने योग्य । सुननेयोग्य । श्रवणीय । श्रोत्रमार्ग = कर्ण । कान श्रोत्रमूल = कान की जड़ । कर्णमूल । श्रोत्रवर्त्म = कर्ण । कान । श्रोत्रवादी = आज्ञापालक । आज्ञाकारी । सुनने के साथ ही आज्ञापालन करनेवाला । श्रोत्रमुख = कानों को सुखद । श्रवणमधुर । श्रतिमधुर । श्रोत्रहोन = कर्णरहित । श्रवणशक्ति विहीन । बधिर । बहरा ।
श्रोत्र १ वि॰ [सं॰] श्रवणेंद्रिय संबंधी । श्रवण सबंधी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रोत्र n. the organ of hearing, ear, auricle, RV. &c. &c.
the act of hearing or listening to, AV. &c. &c.
conversancy with the Veda or sacred knowledge itself, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1103,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रोत्रं [श्रूयतेऽनेन श्रु-करणे-ष्ट्रन्] 1 The ear; Bh. 2. 71. --2 Proficiency in the Vedas. --3 The Veda. --Comp. --पेय a. to be imbibed by the ear, to be attentively heard; संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयं Me. 13. --मूलं the root of the ear. --सुख a. melodious, agreeable to the ear.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1062-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रोत्र न० श्र्यतेऽनेन श्रु--करणे ष्ट्रन् । १ शब्दज्ञानसाधने इन्द्रियभेदे अमरः । २ तदाधारे गोलके च कर्णशब्दे १७०६ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5157,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रोत्रं, क्ली, (श्रू यतेऽनेनेति । श्रु + “हुयामाश्रु- भसिभ्यस्त्रन् ।” उणा ०५ । १६७ । इति त्रन् ।) कर्णम् । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ७ । १६ । “इत्युद्गताः पौरबधूमुखेभ्यः शृण्वन् कथाः श्रोत्रसुखाः कुमारः ॥”) श्रोत्रियता । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-172-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्रोत्र" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬