🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:45:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

त्रयी
trayī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ऋक् (स्त्री॰), साम और यजुस् — ये तीन वेद 'त्रयी' कहलाते हैं (1.6.3)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रयी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तीन वस्तुओं का समूह । तिगुह । तीखट । जैसे, ब्रह्मा, विष्णु और महेश । उ॰— (क) वेद त्रयी अरु राजसिरी परिपूरनता शुभ योगमई है ।— केशव (शब्द॰) । (ख) किधौं सिंगार सुखमा सुप्रेम मिले चले जग चित बित लेन । अद्रुत त्रयी किधौं पठई है विधि मग लोगन सुख देन॰— तुलसी (शब्द॰) ।
२. सोमराजी लता ।
३. दुर्गा ।
४. वह स्त्री जिसका पति और बच्चे जीवित हों (को॰) ।
५. बुद्धि । समझ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रयी (ई), f. id., see शत-
= ˚यी विद्या, Gaut.; Mn. &c.
the Buddh. triad (Buddha, Dharma, and Saṃgha), Hcar. viii
summit, Bālar. i, 28
a woman whose husband and children are living, L.
Vernonia anthelminthica, L.
सु-मति, L.
त्रयी f. of य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (457,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रयी 1 The three Vedas taken collectively (ऋग्यजुःसामानि); त्रयी मयाय त्रिगुणात्मने नमः K. 1; तौ त्रयी वर्जमितरा विद्याः परिपाठितौ U. 2; Ms. 4. 125. --2 A triad, triplet; व्यद्योतिष्ट सभावेद्यामसौ नरशिखित्रयी Śi. 2. 3. --3 A matron or married woman whose husband and children are living. --4 Intellect, understanding. --Comp. --तनुः {1} an epithet of the sun; so त्रयीमयः. {2} an epithet of Śiva. --धर्मः the duty enjoined by the three Vedas: Bg. 9. 21. --मुखः a Brāhmaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0548-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रयी, स्त्री, (त्रय + “टिड्ढेति ।” ४ । १ । १५ । इति ङीप् ।) ऋक्सामयजुर्व्वेदा एतत्त्रितयम् । इत्यमरः । १ । ६ । ३ ॥ (यथा, मनुः । ७ । ४३ ॥ “त्रैविद्येभ्यस्त्रयींविद्यात् दण्डनीतिञ्च शाश्वतीम् । आन्वीक्षिकीञ्चात्मविद्यां वार्त्तारम्भांश्च लोकतः ॥”) पुरन्ध्री । सुमतिः । इति विश्वः ॥ सोमराजी- वृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ दुर्गा । यथा, -- “ऋग्यजुःसामभागेन साङ्गवेदगतापि वा । त्रयीति पठ्यते लोके दृष्टादृष्टार्थसाधिनी ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-653-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें