🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:02:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

याम्य
yāmya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
याम्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चंदन ।
२. शिव ।
३. विष्णु ।
४. अगस्त्य मुनि ।
५. यमदूत ।
६. भरणी । नक्षत्र (को॰) ।
याम्य २ वि॰
१. यम संबंधी । यम का ।
२. दक्षिण का । दक्षिणीय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
याम्य mf(आ)n. relating or belonging to Yama, GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
southern, southerly (also applied to a kind of fever; ˚ये ind. or ˚येन ind. in the south or to the south), TS. &c. &c.
याम्य m. the right hand (cf. दक्षिण), Hcat.
(scil. नर or पुरुष or दूत) a servant or messenger of Yama, ṢaḍvBr.; ŚāṅkhGṛ.; MārkP.
N. of Śiva or Viṣṇu, MBh.
of Agastya, L.
the sandal-tree, L.
याम्य n. (also with ऋक्ष) the Nakṣatra Bharaṇī (presided over by Yama), Var.; MārkP.; Suśr.
याम्य &c. See p. 851, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (851,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
याम्य a. [यमो देवतास्य तस्येदं वाण्य] 1 Southern; द्वारं ररंधतुर्याम्यं Bk. 14. 15. --2 Belonging to or resembling Yama. --म्यः 1 A servant of Yama. --2 N. of Agastya. --3 Of Śiva. --4 Of Viṣṇu. --5 Sandal-wood. --म्यं The Bharaṇī Nakṣatra. --Comp. --अयनं the winter solstice. --उत्तर a. going from south to north.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0893-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
याम्य पु० यामी दिक् निवासोऽस्य यत् । १ अगस्त्ये २ चन्दन- वृक्षे च मेदि० । यमोदेवतास्य तस्येदं वा ण्य । ३ यम- सम्बन्धिनि त्रि० ४ भरणीनक्षत्रे च ज्यो० ५ दक्षिण- देशस्थे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4777,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
याम्यः, पुं, (यामी निवासोऽस्य । यामी + यत् ।) अगस्त्यमुनिः । चन्दनवृक्षः । इति मेदिनी । ये, ४८ ॥ (यमस्यायमिति । यम + ण्यः । यमदूतः । यथा, मार्कण्डेये । ११ । ३० । “कृष्यमाणस्य याम्यैश्च नरकेषु च पात्यतः । पूनश्च गर्भो जन्माथ मरणं नरकस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-041-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "याम्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें