🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

याम्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

याम्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

याम्य

अर्थ: दक्षिणी

व्युत्पत्ति: यम + ष्यञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. याम्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. याम्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — याम्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायाम्यःयाम्यौयाम्याः
द्वितीयायाम्यम्याम्यौयाम्यान्
तृतीयायाम्येनयाम्याभ्याम्याम्यैः
चतुर्थीयाम्याययाम्याभ्याम्याम्येभ्यः
पञ्चमीयाम्यात् / याम्याद्याम्याभ्याम्याम्येभ्यः
षष्ठीयाम्यस्ययाम्ययोःयाम्यानाम्
सप्तमीयाम्येयाम्ययोःयाम्येषु
सम्बोधनहे याम्यहे याम्यौहे याम्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — याम्य
याम्य
yāmya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
याम्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चंदन ।
२. शिव ।
३. विष्णु ।
४. अगस्त्य मुनि ।
५. यमदूत ।
६. भरणी । नक्षत्र (को॰) ।
याम्य २ वि॰
१. यम संबंधी । यम का ।
२. दक्षिण का । दक्षिणीय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
याम्य mf(आ)n. relating or belonging to Yama, GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
southern, southerly (also applied to a kind of fever; ˚ये ind. or ˚येन ind. in the south or to the south), TS. &c. &c.
याम्य m. the right hand (cf. दक्षिण), Hcat.
(scil. नर or पुरुष or दूत) a servant or messenger of Yama, ṢaḍvBr.; ŚāṅkhGṛ.; MārkP.
N. of Śiva or Viṣṇu, MBh.
of Agastya, L.
the sandal-tree, L.
याम्य n. (also with ऋक्ष) the Nakṣatra Bharaṇī (presided over by Yama), Var.; MārkP.; Suśr.
याम्य &c. See p. 851, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (851,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
याम्य a. [यमो देवतास्य तस्येदं वाण्य] 1 Southern; द्वारं ररंधतुर्याम्यं Bk. 14. 15. --2 Belonging to or resembling Yama. --म्यः 1 A servant of Yama. --2 N. of Agastya. --3 Of Śiva. --4 Of Viṣṇu. --5 Sandal-wood. --म्यं The Bharaṇī Nakṣatra. --Comp. --अयनं the winter solstice. --उत्तर a. going from south to north.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0893-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
याम्य पु० यामी दिक् निवासोऽस्य यत् । १ अगस्त्ये २ चन्दन- वृक्षे च मेदि० । यमोदेवतास्य तस्येदं वा ण्य । ३ यम- सम्बन्धिनि त्रि० ४ भरणीनक्षत्रे च ज्यो० ५ दक्षिण- देशस्थे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4777,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
याम्यः, पुं, (यामी निवासोऽस्य । यामी + यत् ।) अगस्त्यमुनिः । चन्दनवृक्षः । इति मेदिनी । ये, ४८ ॥ (यमस्यायमिति । यम + ण्यः । यमदूतः । यथा, मार्कण्डेये । ११ । ३० । “कृष्यमाणस्य याम्यैश्च नरकेषु च पात्यतः । पूनश्च गर्भो जन्माथ मरणं नरकस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-041-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "याम्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
याम्ययाम्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: याम्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

याम्य 📚 ➤ दक्षिणी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
याम्य 📚चंदन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • याम्य: यम + ष्यञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें