🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:37:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर्णक
varṇaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप (2.6.134) गात्रानुलेपनी · वर्ति · विलेपन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्णक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हरताल ।
२. अनुलेपन । उबटन ।
३.
३. चंदन ।
४. पिसी हुई हल्दी आदि जो देवताओं को चढ़ाई जाती है ।
५. मंडल ।
६. चारण ।
७. रंग ।
८. अभिनेताओं के परिधान या परिच्छद ।
९. चित्रकार ।
१०. विभाग । अध्याय । परिच्छेद (को॰) ।
११. सिंदूर (को॰) ।
१२. चित्रलेखन (को॰) ।
१३. ढाँचा । रूपरेखा (को॰) ।
१४. अक्षर । वर्ण ।
१५. वत्ता । व्याख्याता (को॰) ।
१६. कलम । लेखनी । उ॰—ललितविस्तर के अघ्याय १० (अंग्रेजी अनुवाद, पृ॰ १८१-१८५) में बुद्ध का लिपिशाला में जाकर अध्यापक विश्वामित्र से चंदन की पाटी पर वर्णक (कलम) से लिखना सीखने का वृत्तांत मिलता है ।—भा॰ प्रा॰ लि॰, पृ॰ ६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्णक mf(इका)n. painting, picturing, representing, Rājat.
वर्णक m. a strolling player or singer, L.
a species of plant, Suśr.
fragrant ointment, L.
N. of a man (pl. his descendants) g. उपकादि
वर्णक m. or n. a model or specimen, Kathās.
वर्णक mf(इका)n. colour for painting, paint, pigment, unguent, anything for smearing on the body, AitĀr.; ŚāṅkhGṛ. &c. (ifc. f(अका). )
वर्णक m. sandal, L.
वर्णक n. a chapter, section of a book, Nyāyam., Sch.
a circle, orb, HPariś.
orpiment, L.
the red colouring or paint with which bride and bridegroom are marked at weddings, the painting of the bride by the bridegroom and of the bridegroom by the bride, L.
(ifc.) a letter or syllable, Śrutab.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (925,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्णकः [वर्णयति, वर्ण् --ण्वुल्] 1 A mask, the dress of an actor. --2 A paint, colour for painting; Śi. 16. 62. --3 A paint, or anything used as an unguent or pigment; एतैः पिष्टतमालवर्णकनिभैरालिप्तमंभोधरैः Mk. 5. 46; Bk. 19. 11. --4 A bard, panegyrist. --5 Vermilion. --6 Sandal (the tree). --7 A letter, syllable. --का 1 A mask. --2 A paint, colour for painting. --3 Fine gold. --4 Vermilion. --5 A cloak, mantle. --कं 1 A paint, colour, pigment; Ś. 6. 15. --2 Sandal. --3 A chapter, division. --4 A circle, orb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0948-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्ण्णक न० वर्णयति वर्ण--ण्वुल् । १ हरिताले रत्नमा० २ अनु लेपनयोग्ये अमरः ३ पिष्टे ४ घृष्टे वा चन्दनादौ द्रव्ये च । ५ हिङ्गलादौ पुंस्त्री० भरतः ६ मण्डने शब्दर० । एकस्यैव सूत्रादेः पक्षान्तरव्याख्यानरूपे ५ ग्रन्थभेदे न० “लिप्सासूत्रे तृतीयवर्णके” मिता० । ८ चारणे पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4853,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्णकं, क्ली, (वर्णयतीति । वर्ण + ण्वुल् ।) हरि- तालम् । इति रत्नमाला ॥ गात्रानुलेपनयोग्यं पिष्टं घृष्टं वा सुगन्धिद्रव्यम् । इत्यमरः ॥ चन्द- नम् । इति शब्दरत्नावली ॥
वर्णकः, पुं, क्ली, (वर्ण + स्वार्थे संज्ञायां वा कन् ।) विलेपनम् । चन्दनम् । इति मेदिनी । के, १५२ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १११ । १०७ । “वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वेह मानवः । छुछुन्दरित्वमाप्नोति राजन् ! लोभपरायणः ॥”)
वर्णकः, पुं, स्त्री, (वर्ण्यते रज्यतेऽनेनेति । वर्ण + घञ् । स्वार्थे कन् ।) हिङ्गुलहरितालकाचनीली- कादिः । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, आर्य्यासप्त- शत्याम् । १८९ । “कस्तां निन्दति लुम्पति कः स्मरफलकस्य वर्णकं मुग्धः । क्रो भवति रत्नकण्टकममृते कस्यारुचिरुदेति ॥”)
वर्णकः, पुं, (वर्णयति नृत्यादीन् विस्तारयतीति । वर्ण + ण्वुल् ।) चारणः । इति मेदिनी । के, ५२ । मण्डलम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-285-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें