🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:09:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर्ति
varti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप (2.6.134) गात्रानुलेपनी · वर्णक · विलेपन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बत्ती ।
२. अंजन ।
३. वह बत्ती जो वैद्य घाव में देता है ।
४. औषध बनाना ।
५. अनुलेपन । उबटन ।
६. गोली । बटी ।
७. लकीर । रेखा (को॰) ।
८. गले की सूजन (को॰) ।
९. ऐंद्रजालिक का या आभिचारिक तिलक (को॰) ।
१०. कपड़े के किनारे की झालर (को॰) ।
११. चिराग । दीपक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वर्ति f. = वर्ती
2. वर्ति in comp. for वर्तिन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (925,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तिः --र्ती f. [वृत्-इन् वा ङीप्] 1 Anything wrapped round, a pad, roll. --2 An unguent, ointment, eye-salve, collyrium or any cosmetic (in the form of a ball or pill); सा पुनर्मम प्रथमदर्शनात्प्रभृत्यमृतवर्तिरिव चक्षुषोरानंदमुत्पादयंती Māl. 1; इयममृतवर्तिर्नयनयोः U. 1. 38; कर्पूरवर्तिरिव लोचनतापहंत्री Bv. 3. 16; Vb. 1. --3 The wick of a lamp; Māl. 10. 4. --4 The projecting threads or unwoven ends (of a cloth), the fringe. --5 A magical lamp. --6 The protuberance round a vessel. --7 A surgical instrument (such as a bougie). --8 A streak, line. --9 Swelling in the throat. --10 A swelling formed by internal rupture.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0949-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्ति(र्त्ती) स्त्री वृत--इन् वा ङीप् । १ लेखे २ नयनाञ्जने ३ गात्रानुलेपने ४ दीपदशायां ५ भिषजां निर्मेयौषधभेदे (वाति) “कतकस्य फलं शङ्खः सैन्धवं त्र्यूषणं वचा । केणो रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला । एषां वर्त्तिर्हन्ति कार्च तिमिरं पटलं तथा” गरुडपु० १९८ अ० । ६ दीपे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4854,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्तिः, स्त्री, (वर्त्ततेऽनया इति । वृत् + “हृपिषि- रुहिवृतिविदिच्छिदिकीर्त्तिभ्यश्च ।” उणा० ४ । ११८ । इति इन् ।) भेषजनिर्म्माणम् । नयना- ञ्जनम् । लेखः । गात्रानुलेपनी । दीपदशा । (यथा, भागवते । ५ । ११ । ८ । “यथा प्रदीपो घृतवर्त्तिमश्नन् शिखाः सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् ॥”) दीपः । इति मेदिनी । ते, ५५ ॥ * ॥ वर्त्ति- विशेषो यथा, -- “कतकस्य फलं शङ्खः सैन्धवं त्र्यूषणं वचा । फेनो रसाञ्जनं क्षौद्रं षिडङ्गानि मनःशिला । एषां वर्त्तिर्हन्ति कासं तिमिरं पटलं तथा ॥” इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥ [] (वर्त्ततेऽनयेति । वृत् + “वृतेश्छन्दसि ।” उणा० ४ । १४० । इति इः । बाहुलकात् लोकेऽपि । योगकर्म्मद्रव्यम् । इत्युज्ज्वलदत्तः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-290-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें