🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:56:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर्तिका
vartikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्तिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बटेर ।
२. अजश्रृंगी ।
३. बत्ती ।
४. शलाका । सलाई ।
५. तूलिका । चित्र बनाने की कूँची (को॰) ।
६. रंग । रोगन (को॰)
७. छड़ो । यष्टि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तिका f. (see also s.v.) id., RV.; MBh.; Suśr. (here of a different kind fr. the m.)
वर्तिका f. (fr. 1. वर्ति; cf. under वर्तक) a stalk, MBh.
the wick of a lamp, KālP. (cf. योग-व्˚)
a paint-brush, Śak. (cf. चित्र-व्˚)
colour, paint, ib. (prob. w.r. for वर्णिका)
Odina Pinnata, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (925,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तिका 1 A paint-brush; तदुपनय चित्रफलकं चित्रवर्तिकाश्च Māl. 1; अंगुलिक्षरणसन्नवर्तिकः R. 19. 19. --2 The wick of a lamp. --3 Colour, paint. --4 A quail; Māl. 8. 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0949-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्तिका, स्त्री, वर्त्तकपक्षी । इत्यमरः ॥ वर्त्मनि वर्त्तत इत्यच् वर्त्तः । स्वार्थे कः वर्त्तकः । भारै इति ख्यातः । वृतिलतिभ्वां तिकः वर्त्तिका स्त्रीलिङ्गा । वाट्भार इति ख्याता । नाम- द्वयमिदमित्यमरदीपिका । वर्त्तिकेति स्त्रिया- मीत्वप्रतिषेधार्थं द्वयोरुपादानमिति माधवी । रूपभेदप्रदर्शनार्थमिति रायमुकुटः । इति तट्टीका सारसुन्दरी ॥ सा च वटेर पक्षी इति नाम्ना ख्याता । अस्या मांसगुणाः । “वर्त्तिका मधुरा रूक्षा कफमारुतनाशिनी ॥” इति राजवल्लभः ॥ अजशृङ्गी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (वर्त्ति + स्वार्थे कन् । टाप् ।) वर्त्तिः । वाति इति शलिता इति पलिता इति च भाषा । इत्युणादि- कोषः ॥ * ॥ सा पञ्चविधा । यथा, -- “पद्मसूत्रभवा दर्भगर्भसूत्रभवाथवा । शालजा वादरी वापि फलकोषोद्भवाथवा । वर्त्तिका दीपकृत्येषु सदा पञ्चविधा स्मृता ॥” इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-290-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें