🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:46:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वर्णक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वर्णक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वर्णक

अर्थ: मु्खावरण, नकाब अभिनेता की वेशभूषा

संस्कृत: गात्रानुलेपयोग्यसुगन्धिद्रव्यम् · पर्याय: गात्रानुलेपनी, वर्ति, विलेपन

व्युत्पत्ति: वर्णयति-वर्ण् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वर्णक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वर्णक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वर्णक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्णकम्वर्णकेवर्णकानि
द्वितीयावर्णकम्वर्णकेवर्णकानि
तृतीयावर्णकेनवर्णकाभ्याम्वर्णकैः
चतुर्थीवर्णकायवर्णकाभ्याम्वर्णकेभ्यः
पञ्चमीवर्णकात् / वर्णकाद्वर्णकाभ्याम्वर्णकेभ्यः
षष्ठीवर्णकस्यवर्णकयोःवर्णकानाम्
सप्तमीवर्णकेवर्णकयोःवर्णकेषु
सम्बोधनहे वर्णकहे वर्णकेहे वर्णकानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वर्णक
वर्णक
varṇaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप (2.6.134) गात्रानुलेपनी · वर्ति · विलेपन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्णक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हरताल ।
२. अनुलेपन । उबटन ।
३.
३. चंदन ।
४. पिसी हुई हल्दी आदि जो देवताओं को चढ़ाई जाती है ।
५. मंडल ।
६. चारण ।
७. रंग ।
८. अभिनेताओं के परिधान या परिच्छद ।
९. चित्रकार ।
१०. विभाग । अध्याय । परिच्छेद (को॰) ।
११. सिंदूर (को॰) ।
१२. चित्रलेखन (को॰) ।
१३. ढाँचा । रूपरेखा (को॰) ।
१४. अक्षर । वर्ण ।
१५. वत्ता । व्याख्याता (को॰) ।
१६. कलम । लेखनी । उ॰—ललितविस्तर के अघ्याय १० (अंग्रेजी अनुवाद, पृ॰ १८१-१८५) में बुद्ध का लिपिशाला में जाकर अध्यापक विश्वामित्र से चंदन की पाटी पर वर्णक (कलम) से लिखना सीखने का वृत्तांत मिलता है ।—भा॰ प्रा॰ लि॰, पृ॰ ६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्णक mf(इका)n. painting, picturing, representing, Rājat.
वर्णक m. a strolling player or singer, L.
a species of plant, Suśr.
fragrant ointment, L.
N. of a man (pl. his descendants) g. उपकादि
वर्णक m. or n. a model or specimen, Kathās.
वर्णक mf(इका)n. colour for painting, paint, pigment, unguent, anything for smearing on the body, AitĀr.; ŚāṅkhGṛ. &c. (ifc. f(अका). )
वर्णक m. sandal, L.
वर्णक n. a chapter, section of a book, Nyāyam., Sch.
a circle, orb, HPariś.
orpiment, L.
the red colouring or paint with which bride and bridegroom are marked at weddings, the painting of the bride by the bridegroom and of the bridegroom by the bride, L.
(ifc.) a letter or syllable, Śrutab.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (925,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्णकः [वर्णयति, वर्ण् --ण्वुल्] 1 A mask, the dress of an actor. --2 A paint, colour for painting; Śi. 16. 62. --3 A paint, or anything used as an unguent or pigment; एतैः पिष्टतमालवर्णकनिभैरालिप्तमंभोधरैः Mk. 5. 46; Bk. 19. 11. --4 A bard, panegyrist. --5 Vermilion. --6 Sandal (the tree). --7 A letter, syllable. --का 1 A mask. --2 A paint, colour for painting. --3 Fine gold. --4 Vermilion. --5 A cloak, mantle. --कं 1 A paint, colour, pigment; Ś. 6. 15. --2 Sandal. --3 A chapter, division. --4 A circle, orb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0948-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्ण्णक न० वर्णयति वर्ण--ण्वुल् । १ हरिताले रत्नमा० २ अनु लेपनयोग्ये अमरः ३ पिष्टे ४ घृष्टे वा चन्दनादौ द्रव्ये च । ५ हिङ्गलादौ पुंस्त्री० भरतः ६ मण्डने शब्दर० । एकस्यैव सूत्रादेः पक्षान्तरव्याख्यानरूपे ५ ग्रन्थभेदे न० “लिप्सासूत्रे तृतीयवर्णके” मिता० । ८ चारणे पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4853,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्णकं, क्ली, (वर्णयतीति । वर्ण + ण्वुल् ।) हरि- तालम् । इति रत्नमाला ॥ गात्रानुलेपनयोग्यं पिष्टं घृष्टं वा सुगन्धिद्रव्यम् । इत्यमरः ॥ चन्द- नम् । इति शब्दरत्नावली ॥
वर्णकः, पुं, क्ली, (वर्ण + स्वार्थे संज्ञायां वा कन् ।) विलेपनम् । चन्दनम् । इति मेदिनी । के, १५२ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १११ । १०७ । “वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वेह मानवः । छुछुन्दरित्वमाप्नोति राजन् ! लोभपरायणः ॥”)
वर्णकः, पुं, स्त्री, (वर्ण्यते रज्यतेऽनेनेति । वर्ण + घञ् । स्वार्थे कन् ।) हिङ्गुलहरितालकाचनीली- कादिः । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, आर्य्यासप्त- शत्याम् । १८९ । “कस्तां निन्दति लुम्पति कः स्मरफलकस्य वर्णकं मुग्धः । क्रो भवति रत्नकण्टकममृते कस्यारुचिरुदेति ॥”)
वर्णकः, पुं, (वर्णयति नृत्यादीन् विस्तारयतीति । वर्ण + ण्वुल् ।) चारणः । इति मेदिनी । के, ५२ । मण्डलम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-285-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वर्णकवर्णक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वर्णक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वर्णक 📚 ➤ मु्खावरण, नकाब अभिनेता की वेशभूषा
संस्कृत: गात्रानुलेपयोग्यसुगन्धिद्रव्यम् · पर्याय: गात्रानुलेपनी, वर्ति, विलेपन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वर्णक 📚हरताल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वर्णक
शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप (२.६.१३४) — गात्रानुलेपनी, वर्ति, विलेपन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वर्णक: वर्णयति-वर्ण् + ण्वुल् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें