🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:36:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हिम
hima
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ठण्डी वस्तु के अर्थ में (1.3.21) सुषीम · शिशिर · जड · तुषार · शीतल · शीत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हिम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पाला । बर्फ । जल का बह ठोस रूप जो सरदी से जमने के कारण होता है । तुषार । उ॰—(क) काननु कठिन भयंकरु भारी । घोर घामु हिम बारि बयारी ।—मानस, २ ।६२ । (ख) ऊपर हिम था नीचे जल था ।—कामायनी, पृ॰ २ ।
२. जाड़ा । ठंढ ।
३. जाडे़ की ऋतु ।
४. चंद्रमा ।
५. चंदन ।
६. कपूर ।
७. राँगा ।
८. मोती ।
९. ताजा मक्खन ।
१०. कमल ।
११. पृथ्वी के विभागों या वर्षों में से एक ।
१२. वह दवा जो रात भर ठंढे पानी में भिगोकर सबेरे मलकर छान ली जाय । ठंढा क्वाथ या काढ़ा । खेशाँदा ।
१३. हिमवान् । हिमालय (को॰) ।
१४. रजनी । निशा । रात्रि (को॰) ।
१५. एक वृक्ष । पद्मकाष्ठ । पद्माख । विशेष दे॰ पदम २ ।
हिम २ वि॰
१. ठंढा । सर्द ।
२. तुषार या पाला से भरा हुआ [को॰] ।
हिम पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हेम]दे॰ हेम । उ॰— राजा मन मोदित भयो, धीरज धर्म निधान । पंच कोटि मँगवाइ हिम, दिय बिप्रन कहँ दान ।—प॰ रासो, पृ॰ १९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिम m. cold, frost, RV. &c. &c.
the cold season, winter, Kālid.; MārkP.
the sandal tree, L.
the moon (cf. हिम-कर &c.), L.
camphor, L.
हिम (अम्), n. frost, hoar-frost, snow (rarely ‘ice’), ṢaḍvBr. &c. &c.
sandal-wood (of cooling properties), Suśr.
the wood of Cerasus Puddum, L.
tin, L.
a pearl, L.
fresh butter, L.
a lotus, W.
N. of a Varṣa, VP.
हिम mf(आ)n. cold, cool, Jātakam.
हिम [cf. Zd. zima; Gk. (δύς-)χιμος; χιών, χειμών; Lat. bīmus for bihimus; hiems; Slav. zima Lit. żëmà]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1298,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिम a. [हि-मक्] Cold, frigid, frosty, dewy, --मः 1 The cold season, winter. --2 The moon. --3 The Himālaya mountain. --4 The sandal tree. --5 Camphor. --मं 1 Frost, hoar-frost; R. 1. 46, 9. 25; Ku. 1. 3, 11; R. 9. 28, 15. 66, 16. 44, Ki. 5. 12. --2 Cold, coldness. --3 A lotus. --4 Fresh butter. --5 A pearl. --6 Night. --7 Tin. --8 Sandal wood. --Comp. --अंशुः {1} the moon; Me. 89, R. 5. 16, 6. 47, 14. 80; Śi. 2. 49. {2} camphor. ˚अभिख्यं silver. --अचलः, --अद्रिः the Himālaya mountain; Ku. 1. 54; R. 4. 79, 4. 3. ˚जा, ˚तनया {1} Pārvatī. {2} the Ganges. --अंबु, --अंभस् n. {1} cold water. {2} dew; R. 5. 70. --अनिलः a cold wind. --अब्जं a lotus. --अरातिः {1} fire. {2} the sun. {3} the arka and chitraka plants. --आगभः the cold or winter-season. --आर्त a. pinched or shivering with cold, chilled. --आलयः {1} the Himālaya mountain; Ku. 1. 1. {2} the white Khadira tree. ˚सुता an epithet of Pārvatī. --आह्वः, --आह्वयः camphor. --(यं) a lotus. --उत्तरा the tawny grape. --उत्पन्ना a kind of sugar. --उद्भवा the plant called Zedoary. --उस्रः the moon. --करः {1} the moon; लुठति न सा हिमकरकिरणेन Gīt. 7. {2} camphor. --कुटः {1} the winter season. {2} the Himālaya mountain. --गिरिः the Himālaya. --गुः the moon. --जः the Maināka mountain. --जा {1} the plant Zedoary. {2} Pārvatī. --तैलं a [] kind of camphor ointment. --दीधितिः the moon; Śi. 9. 29. --दुर्दिनं wintry weather, cold and bad weather. --द्युतिः the moon. --द्रुमः the Nimba tree. --द्रुह् m. the sun. --धातुः the Himālaya mountain. --ध्वस्त a. bitten, nipped, or blighted by frost. --पातः cold rain; Pt. 3. --प्रस्थः the Himālaya mountain. --भास्, --रश्मि m. the moon. --वालुकः --का camphor. --शीतल a. ice-cold. --शैलः the Himālaya mountain. --श्रथः the moon. --संहतिः f. a mass of ice or snow. --सरस् n. ‘a lake of snow’, cold water; Māl. 1. 31. --हासकः the marshy date-tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिम न० हि--मक् । १ आकाशच्युते जलकश्चे २ शीतलस्पर्शे ३ तद्वति त्रि० अमरः । ४ सूक्ष्मैलायां ५ रेणुकायां ६ भद्र- मुस्तायाम् ७ नागरमुस्तायां ८ पृक्कायां ९ चणिकायां च स्त्री राजनि० । १० अग्रहायणपौपमासात्मके ऋतुभेदे ११ चन्दनवृक्षे पु० हेमच० १२ कर्पूरे पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5427,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिमं, त्रि, (हन्ति उष्माणमिति । हन + “हने- र्हि च ।” उणा० १ । १४६ । इति मक् हि च ।) शीतगुणविशिष्टः । शीतलवस्तु । तत्पर्य्यायः । सुषीमः २ शिशिरः ३ जडः ४ तुषारः ५ शीतलः ६ शीतः ७ । इत्यमरः । १ । ३ । १९ ॥ (यथा, सुश्रुते । ४ । २८ । “अपराह्णे हिमाभि- रद्भिः परिषिक्तगात्रः शालीनां षष्टीकानाञ्च पयसा शर्करामधुरेणौदनमश्नीयात् ॥”)
हिमं, क्ली, (हन + मक् । हन्तेर्हि च ।) अकाश- वाष्पः । तत्पर्य्यायः । अवश्यायः २ नीहारः ३ तुषारः ४ तुहिनम् ५ प्रालेयम् ६ महिमा ७ । इत्यमरः । १ । ३ । १८ ॥ इन्द्राग्निधूमः ८ खवाष्पः ९ रजनीजलम् १० । इति हारावली ॥ यथा, रघुः । ८ । ४५ । [] “अथवा मृदुवस्तु हिंमितुं मृदुनैवारभते प्रजान्तकः । हिमसेकविपत्तिरत्र मे नलिनी पूर्व्वनिदर्शनं मता ॥”) अस्य गुणः । कफवायुवद्धकत्वम् । इति राज- वल्लभः ॥ चन्दनम् । इति मेदिना ॥ पद्मकाष्ठम् । रङ्गम् । मौक्तिकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ नवनीतम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शीतम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (कर्पूरः । पर्य्यायो यथा, -- “पुंसि क्लीवे च कर्पूरः सिताभ्रो हिमबालुकः । घनसारश्चन्द्रसंज्ञः हिमनामापि स स्मृतः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
हिमः, पुं, (हन + मक् हन्तेर्हि च ।) चन्दनवृक्षः । इति हेमचन्द्रः । चन्द्रः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ कर्पूरः । इति राजनिर्घण्टः ॥ हेमन्तर्त्तुः । स तु अग्रहायणपौषमासात्मकः । यथा, -- “हिमशिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरत्सु स्तनतपनवनाम्भोहर्म्यगोक्षीरपानैः । सुखमनुभव राजंस्तद्द्विषो यान्तु नाशं दिवसकमललज्जाशर्व्वरीरेणुपङ्काः ॥” इति ऋतुसंहारः ॥ हिमालयपर्व्वतः । इति हिमजादिशब्ददर्श- नात् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-538-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हिम" आता है (19)
हेम हिम । पाला । बर्फप्रालेय हिम । तुषारइंद्रा तुषार । हिमनिशाजल हिम । पालाभस्मतूल तुषार । हिमइंद्राग्निधूम तुषार । हिमहिमगर पु संज्ञा पुं॰ पाला । हिम । दे॰ 'हिँवार'हिवंचल पु संज्ञा पुं॰ पाला । बरफ । हिमअवंश्याय हिम । तुषार । पालाशीन मूर्खतुषार हवा में मिली भाप जो सरदी से जमकर और सूक्ष्म जलकण के रूप में हवा से अलग…तुहिन पाला । कुहरा । तुषारतौषार तुषार का जल । पाले का पानीनिहार कुहरा । पालानीहार कुहराशिशिर एक ऋतु जो माघ और फाल्गुन मास में होती हैठार टालटूल । वि॰ दे॰ 'टाल'पाला हवा में मिली हुई भाप के अत्यंत सूक्ष्म अणुओं की तह जो पृथ्वी के बहुत ठ…बर्फ हवा में मिली हुई भाप के अत्यंत सूक्ष्म अणुओं की तह जो वातावरण की ठंढक …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें