🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:47:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुषार
tuṣāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ठण्डी वस्तु के अर्थ में (1.3.21) सुषीम · शिशिर · जड · शीतल · शीत · हिम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुषार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हवा में मिली भाप जो सरदी से जमकर और सूक्ष्म जलकण के रूप में हवा से अलग होकर गिरती और पदार्थों पर जमती दिखलाई देती है । पाला ।
२. हिम । बरफ ।
३. एक प्रकार का कपूर । चीनियाँ कपूर ।
४. हिमा— लय के उत्तर का एक देश जहाँ के घोड़े प्रसिद्ध थे ।
५. तुषार देश में बसनेवाली जाति जो शक जाति की एक शाखा थी ।
६. ओस (को॰) ।
७. हलकी वर्षा । फुही (को॰) ।
८. तुषार देश का घोड़ा (को॰) ।
तुषार २ वि॰ छूने में बरफ की तरह ठंढा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुषार mf(आ)n. cold, frigid, Ragh.; Naiṣ.
तुषार m. sg. and pl. frost, cold, snow, mist, dew, thin rain, MBh. &c.
= -कण, Śiś. vi, 24
camphor, Bhpr.
pl. for तुख्˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (452,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुक्खारः, तुखारः, तुषारः N. of a people inhabiting the Vindhya mountain; cf. Vikr. 18. 93.
तुषार a. [तुष्-आरन् किच्च Uṇ. 3. 139] Cold, frigid, frosty or dewy; अपां हि तृप्ताय न वारिधारा स्वादुः सुगंधिः स्वदते तुषारा N. 3. 93; Śi. 9. 7. --रः 1 Frost, cold; Ku. 5. 27. --2 Ice, snow; Ku. 1. 6; Rs. 4. 1. --3 Dew; R. 14. 84; Ś. 5. 19. --4 Mist, thin rain, spray, especially of cold water; पृक्तस्तुषारैर्गिरिनिर्झराणां R. 2. 13; 9. 68; U. 5. 3. --5 A kind of camphor. --Comp. --अद्रिः, --गिरिः, --पर्वतः the Himālaya mountain; ते तुषाराद्रिवाताः Me. 107. --करः {1} the moon. {2} camphor. --कणः a dewdrop, an icicle, hoar-frost. --कालः winter. --किरणः, --रश्मिः the moon; Amaru. 49; Śi. 9. 27. --गौर a. {1} white as snow. {2} white with snow. --(रः) camphor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0540-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुखा(षा)र पु० विन्ध्यपर्वतस्थे जातिभेदे । “ये चान्ये विन्ध्यनि- लतास्तुखा(षा)रास्तुम्बरास्तथा । अधर्म्मरुचयस्तात! विद्धि तान् वेणसम्भवान्” हरिवं० ५ अ० ।
तुषार पु० तोषयति तुष--अन्तर्भूतण्यर्यात् आरन् किच्च । १ देशभेदे । (त्खार) शब्दे दृश्यम् तत्र तुखारा इत्यत्र तुषारा इति पाठान्तारम् । २ हिमकणभेदे नीहारे हेमच० । ३ शीतलस्पर्शे अमरः ४ तष्ट्वति त्रि० । “अपां हि तृप्ताय न वारिधारा स्वादुः सुगन्धिः खदते तुषारा” नैष० “प्रपतत् तुषारो हेमन्तकालः” ऋतुस० ५ कर्पूरभेदे राजनि० । “जनस्तुषाराञ्जगपर्वताविय” “स्यपनवारितुषारभृतस्तनाः” माघः । “आचचाम सतु- षारशीकरः” रघुः । “पदं तुषारस्रुतिधौतरक्तम्” कुमा० । “लथुतुषारतुषारजलश्च्युतम्” किरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3320,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुषारः, पुं, (तुष्यत्यनेन शस्यादिरिति । तुष तुष्टौ + “तुषारादयश्च ।” उणां ३ । १३९ । इति आरन् स च कित् ।) हिमम् । (यथा, ऋतु- संहारे । ४ । १ । “विलीनपद्मः प्रपतत्तुषारो हेमन्तकालः समुपागतः प्रिये ! ॥” तौषारलक्षणगुणाश्च यथा, -- “अपि नद्याः समुद्रान्ते वह्निरापस्तदुद्भवाः । धूमावयवनिर्मुक्तास्तुषाराख्यास्तु ताः स्मृताः ॥ अपि नद्याः समुद्रान्ते वह्निः नदीमारभ्य समुद्र- पर्य्यन्ते वह्निरास्ते तदुद्भवाः । वह्निभवा धूमा- वयवनिर्मुक्ता धूमांशरहिताः । आपस्तुषा- राख्याः । तुष इति लोके । तुषार इति च । अपथ्याः प्राणिनां प्रायः भूरुहाणान्तु न हिताः । तुषाराम्बु हिमं रूक्षं स्याद्वातलमपित्तलम् । कफोरुस्तम्भकण्ठाग्निमेहगण्डादिरोगनुत् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्बितीये भागे ॥) देशभेदः । (तद्देशोद्भवे, पुं भूस्नि । यथा, मात्स्ये । १२० । ४५ । “तुषारान् वर्वरान् कारान् पह्नवान् पारदान् शकान् ॥”) शीकरः । हिमभेदः । इति हेमचन्द्रः । ६ । २१ ॥ (यथा, माघे । १ । १५ । “न यावदेतावुदपश्यदुत्थितौ जनस्तुषाराञ्जनपर्व्वताविव ॥”) कर्पूरभेदः । इति राजनिर्घण्टः ॥ शीतले, त्रि । यथा, नैषधे । ३ । ९३ । “अपां हि तृप्ताय न वारिधारा स्वादुः सुगन्धिः स्वदते तुषारा ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-640-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तुषार" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें