🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शीत
śīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ठण्डक (गुण) (1.3.21)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शीत १ वि॰ [सं॰]
१. ठंढा । सर्द । शीतल ।
२. शिथिल । सुस्त । निद्रालु । झपकी लेता हुआ ।
३. क्वथित (को॰) ।
शीत २ संज्ञा पुं॰
१. जोड़ा । सर्दो । ठंढ ।
२. दालचीनी ।
३. बेंत ।
४. लिसोड़ा ।
५. नीम ।
६. कपूर ।
७. एक प्रकार का चदन ।
८. ओस । तुषार ।
९. पित्तपापड़ा ।
१०. शीतकाल । जाड़े का मौसिम । अगहन, पूस और माघ के महीने ।
११. जुकाम । सरदी । प्रतिश्याय ।
१२. पटसन । अशनपार्णी (को॰) ।
१३. जल । पानी ।
शीत कटिबंध संज्ञा पुं॰ [सं॰ शीतकटिबन्ध] पृथ्वी के उत्तर और दक्षिण के भूमिखंड के वे कल्पित विभाग जो भूमध्य रेखा से २३ १/२ अंश उत्तर के बाद और २३ १/२ अंश दक्षिण के बाद माने गए हैं । इन विभागों में जाड़ा बहुत अधिक पड़ता है । ये दोनों विभाग उष्ण कटिबंध के उत्तर और दक्षिण में कर्क और मकर रेखा के बाद पड़ते हैं ।
शीत सन्निपात संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का सन्निपात जिसमें शरीर सुन्न और ठंढा हो जाता हैं । पक्षाघात अर्द्धांग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीत mf(आ)n. (fr. श्यै; cf. शीन) cold, cool, chilly, frigid (with ind.p. of √ कृ either शीतं कृत्य, or कृत्वा, g. साक्षादि), RV. &c. &c.
dull, apathetic, sluggish, indolent, L.
boiled (= क्वथित; शीत prob. w.r. for शृत), L.
शीत m. Calamus Rotang, L.
Cordia Myxa and Latifolia, L.
Azadirachta Indica, L.
= असन-पर्णी and पर्पटा, L.
camphor, L.
शीत n. cold, coldness, cold weather, L.
cold water, L.
Cassia bark, L.
शीत See p. 1077, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीत a. [श्यै-क्त] 1 Cool, cold, frigid; तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिंदोः Ś. 3. 2. --2 Dull, sluggish, apathetic, sleepy. --3 Dull, lazy, stupid. --तः 1 A kind of reed. --2 The Nimba tree. --3 The cold season (n. also). --4 Camphor. --तं 1 Cold, coldness [] chillness; आः शीतं तुहिनाचलस्य करयोः K. P. 10. --2 Water. --3 Cinnamon. --Comp. --अंशुः {1} the moon: वक्त्रेदौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरुज्जृंभते K. P. 10. {2} camphor. --अदः a kind of affection or diseased state of the gums. --अद्रिः the Himālaya mountain. --अश्मन् m. the moonstone. --आकुल, --आर्त a. pinched or benumbed with cold, shivering. --उत्तमं water. --करः {1} the moon. {2} camphor. --कालः the cold season, winter. --कालीन a. wintry. --कुंभः the fragrant oleander. --कृच्छ्रः, --च्छ्रं a kind of religious penance. --क्षारः refined borax. --गंधः white sandal. --गुः {1} the moon. {2} camphor. --चंपकः {1} a lamp. {2} a mirror. --दीधितिः the moon. --पुष्पः the Sirīsha tree. --पुष्पकं benzoin. --प्रभः camphor. --भानुः the moon. --भीरुः a kind of jasmine (Arabian) --मयूखः, --मरीचिः, --रश्मिः {1} the moon. {2} camphor. --मूलकं the root of the Uśīra q. v. --रम्यः a lamp. --रुच् m. the moon. --वल्कः the Udumbara tree. --वीर्यकः the fig-tree. --शिवः the Śamī tree. --(वं) {1} rocksalt. {2} borax. --शूकः barley. --सहः the Pīlu tree. --स्पर्श a. cooling.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1048-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीत न० श्यै--क्त स्पर्शे सम्प्र० । १ शीतले स्पर्शे २ जले शब्दमा० ३ हिमे च अमरः ४ त्वचे राजनि० ५ बहुवारवृक्षे ६ वेत- सवृक्षे च पु० अमरः । ७ असनपर्ण्यां शब्दर० । ८ पर्षटे ९ निम्बे १० कर्पूरे राजनि० । ११ हिमर्त्तौ च पु० १२ शीत- स्पर्शयुते त्रि० अमरः । १३ अलसे त्रि० मेदि० । १४ क्व- थिते शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5122,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीतं, क्ली, (श्यै ङ गतौ + क्तः । “द्रवमूर्त्ति- स्पर्शयोः श्यः ।” ६ । १ । २४ । इति सम्प्रसार- णम् । “हलः ।” ६ । ४ । २ । इति दीर्घः ।) हिमगुणः । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ११ । ११४ । “उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् । न कुर्व्वीतात्मनस्त्राणं गोरकृत्वा तु शक्तितः ॥”) जलम् । इति शब्दमाला ॥ त्वचम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ शीतं तुषारवानीरबहुवारद्रुमेषु च इति भरतधृताजयः ॥
शीतः, पुं, (श्यै + क्तः ।) वेतसवृक्षः । बहुवारक- वृक्षः । इत्यमरः ॥ अशनपर्णी । इति शब्द- रत्नावली ॥ पर्पटः । निम्बः । कर्पूरः । इति राजनिर्घण्टः ॥ हिम ऋतुः । अस्य विवरणं हेमन्तशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
शीतः, त्रि, (श्यै + क्तः ।) शीतलः । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १६८ । ५० । “शीतस्तत्र सुखो वायुःसुगन्धो जीवनः शुचिः ॥ सर्व्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता ॥”) अलसः । इति मेदिनी ॥ क्वथितः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शीतलद्रव्यगुणाः । पित्त- नाशित्वम् । बलकफवायुकारित्वम् । गुरुत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-110-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शीत" आता है (13)
शैत्य शीत । ठंढकवर्वरक एक प्रकार का चंदन । विशेष—इसका गुण शीतल, कफ, वायु पित्त, कोढ़, खाज और …संवेदन अनुभव करना । सुख दुःख आदि की प्रतीति करना । क्लेश, आनंद, शीत, ताप आदि …हिमशीतल बर्फ की तरह शीतल । अत्यंत ठंढा । जिसका प्रभाव तरल पदार्थ कोजमा देनेवाल…ठंढ शीत । सरदी । जाड़ा । मुहा॰—ठंढ पड़ना = शीत का संचार होना । सरदी फैलना …ठंढक शीत । सरदी । उष्णता या गरमी का ऐसा अभाव जिसका विशेष रूप से अनुभव हो । …सर्दी सर्द होने का भाव । ठंढापन । शीतलतादुःख ऐसा अवस्था जिससे छुटकारा पाने की इच्छा प्राणियों में स्वाभाविक हो । कष…शीकर गंधा बिरोजाओस हवा में मिली हुई भाप जो रात की सर्दी से जमकर और जलविंदु के रूप में हवा…पाला हवा में मिली हुई भाप के अत्यंत सूक्ष्म अणुओं की तह जो पृथ्वी के बहुत ठ…पुडरी एक प्रकार का पौधा जिसकी पत्तियाँ शालपर्णी की पत्तियों की सो होती हैं ।…विशेष—वीर्य की चंरम धातु भी कहते हैं । यह स्त्रीप्रसंग के समय अथवा रोग आदि के कारण…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें