🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:52:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दुःख
duḥkha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुःख संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऐसा अवस्था जिससे छुटकारा पाने की इच्छा प्राणियों में स्वाभाविक हो । कष्ट । क्लेश । सुख का विपरीत भाव । तकलीफ । विशेष— सांख्याशास्त्र के अनुसार दुःख तीन प्रकार के माने गए हैं— आध्यात्मिक, आधिभौतिक और अघिदैविक । अध्यात्मिक दुःख के अंतर्गत रोग, व्याधि आदि शारीरिक दुःख और क्रोध, लोभ आदि मानसिक दुःख हैं । आधिभौतिक दुःख वह है जो स्थावर, जंगम (पशु पक्षी साँप, मच्छड़ आदि) भूतों के द्वार पहुँचता है । आधिदैविक जो देवताओं अर्थात् प्राकृतिक शक्तियों के द्वार पहुँचता है, जेसे,—आँधी, वर्षा, बज्रपात, शीत, ताप इत्यादि । साँख्य दुःख को रजोगुण का कार्य और चित्त का एक धर्म मानता है, आत्मा को उससे अलग रखता है । पर न्याय और वैशेषिक दुःख को आत्मा का धर्म मानते हैं । त्रिविध दुःखों की निवृत्ति को साख्य ने अत्यंत पुरुषार्थ कहा है और शास्त्रजिज्ञासा का उद्देश्य बतलाया है । प्रधान दुःख जरा और मरण है जिनसे लिंगशरीर की निवृत्ति के बिना चेतन या पुरुष छुटकारा नहीं पा सकता है । इस प्रकार की मुक्ति या अत्यंत दुःखनिवृत्ति तत्वज्ञान द्वारा— प्रकृति और पुरुष के भेदज्ञान द्वारा—ही संभव है । वेदांत ने सुखदुःख ज्ञान को अविद्या कहा है । इसकी निवृत्ति ब्रह्माज्ञान द्वारा हो जाती है । योग की परिभाषा में दुःख एक प्रकार का चित्तविक्षेप या अंतराय है जिससे समाधि में विध्न पड़ता है । व्याधि इत्यादि चित्तविक्षेपों के अतिरिक्त योग ने चित्त के राजस कार्य को दुःख कहा हे । किसी विषय से चित्त में जो खेद या कष्ट होता है वही दुःख हे । इसी दुःख सें द्वेष उत्पन्न होता है । जब किसी विषय से चित्त को दुःख होगा होगा तब उससे द्वेष उत्पन्न होगा । योग परिणाम, ताप और संस्कार तीन प्रकार के दुःख मानकर सब वस्तुओं को दुःखमय कहना है । परिणाम दुःख वह है जिसका अन्यथाभाव हो अर्थात् जो भविष्य में अवश्य पहुँचे, ताप दुःख वह है जो वर्तमान काल में कोई भोग रहा हो और जिसका प्रभाव या स्मरण बना हो । क्रि॰ प्र॰—होना । मुहा॰—दुःख उठाना = कष्ट सहना । तकलीफ सहना । ऐसी स्थिति में पड़ना जिससे सुख या शांति न हो । दुःख देना = कष्ट पहुँचाना । दुःख पहुँचना = दुःख होना । दुःख पहुँचाना = दे॰ 'दुःख देना' । दुःख पाना = दे॰ 'दुःख उठाना' । दुःख बटाना = सहानुभूति करना । कष्ट या संकट के समय साथ देना । दुःख भरना = कष्ट या संकट के दिन काटना । दुःख भुगतना या भोगना = दे॰ 'दुःख उठाना' ।
२. संकट । आपति । विपत्ति । मुहा॰— (किसी पर) दुःख पड़ना = आपत्ति आना । संकट उपस्थित होना ।
३. मानसिक कष्ट । खेद । रंद । जैसे,—उसकी बात से मुझे बहुत दुःख हुआ । मुहा॰—दुःख मानना = खिन्न होना । संतप्त । होना । रंजीदा होना । दुःख बिसराना = (१) चित्त से खेद निकालना । शोक या रंज की बात भूलना । (२) जी बहलाना । दुःख लगना = मन मे खेद होना । रंज होना ।
४. पीड़ा । व्यथा । दर्द ।
५. व्याधि । रोग । बीमारी । जैसे,— इन्हें बुरा दुःख लगा है । मुहा॰— दुःख लगाना = रोग घेरना । व्याधि होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दुःख mfn. (according to grammarians properly written दुष्-ख and said to be from दुस् and ख [cf. सु-ख]; but more probably a Prākritized form for दुः-स्थ, q.v.) uneasy, uncomfortable, unpleasant, difficult, R.; Hariv. (compar. -तर, MBh.; R.)
दुःख n. (ifc. f(आ). ) uneasiness, pain, sorrow, trouble, difficulty, ŚBr. xiv, 7, 2, 15; Mn.; MBh. &c. (personified as the son of Naraka and Vedanā, VP.)
दुःख n. impers. it is difficult to or to be (inf. with an acc. or nom. R. vii, 6, 38; Bhag. v, 6)
दुःखम् -√ अस्, to be sad or uneasy, Ratn. iv, 19/20
-√ कृ, to cause or feel pain, Yājñ. ii, 218; MBh. xii, 5298.
2. दुःख Nom. P. ˚खति, to pain, SaddhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (483,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुःख a. [दुष्टानि खानि यास्मिन्, दुष्टं खनति खन्-ड, दुःख् अच् वा Tv.] 1 Painful, disagreeable, unpleasant; सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनं Rām. --2 Difficult, uneasy. --खं 1 Sorrow, grief, unhappiness, distress, pain, agony; सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते Mk. 1. 10; यदेवोपनतं दुःखात्सुखं तद्रसवत्तरं V. 3. 21; so दुःखसुख, समदुःखसुख &c. --2 Trouble, difficulty; Ś. Til. 12; Pt. 1. 163. (दुःखं and दुःखेन are used as adverbs in the sense of ‘hardly’, ‘with great difficulty or trouble’ Ś. 7. 13; Bg. 12. 5; Ku. 4. 13; Pt. 1.; R. 19, 49; H. 1. 158). --Comp. --अतीत a. freed from pain. --अंतः final emancipation. --आर्त, अन्वित a. pained, afflicted, distressed. --कर a. painful, troublesome. --ग्रामः ‘the scene of suffering’, worldly existence. --छिन्न a. {1} tough, hard. {2} pained, distressed. --छेद्य a. {1} hard. {2} to be conquered with difficulty. --जात a. feeling pain. --दोह्या (a cow) difficult to be milked. --प्राय, बहुल a. full of trouble or grief. --भाज् a. unhappy. --भोगः occurrence of trouble or misery. --लोकः worldly life, the world as a scene of constant suffering. --शील a. {1} hard to please or manage, bad-tempered, irritable; R. 3. 6. Ś. 4. {2} accustomed to the misery of; कामेकपत्नीव्रतदुःखशीलां Ku. 3. 7 ‘who is accustomed to (suffers) the misery (hard lot) of a perfectly chaste life. --संचार a. {1} passing (time) unhappily. {2} impassable. --सागरः ‘the sea of troubles’; worldly life.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0569-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुःख, त् क तत्कृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त चुरां-परं-सकं-सेट् ।) विसर्गमध्यः । “काले तडिल्लताजाले घनपीनपयोधरे । कान्तः सर्व्वगुणोपेतो बालेन्दुः खे न लभ्यते ॥” इति विन्दुच्युतकम् । अस्यार्थः । तडिल्लतासमूह- वति घनस्थूलमेधे काले कमनीयः सर्व्वगुणोपेतो बालेन्दुः खे आकाशे न लभ्यते पक्षे हे बाले सर्व्वगुणोपेतः कान्तः पतिर्दुःखेन लभ्यते । दुःख- यति दुःखापयति । मूर्द्धन्यषमध्यः । इति केचित् । तत्कृतिर्दुःखकरणम् । इति दुर्गादासः ॥
दुःखं, क्ली, (दुर् दुष्टं खनतीति । खन + डः । यद्वा, दुःखयतीति । दुःख + पचाद्यच् ।) संसारः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (रोगः । यथा, भावप्रकाशे अर्शोरोगाधिकारे । “भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ॥” “दुःखै रोगैः ।” इति तट्टीका ॥) मनोधर्म्म- विशेषः । न्यायमते आत्मगुणभेदः । तत् अधर्म्म- जन्यं सचेतसां प्रतिकूलम् । इति भाषापरि- च्छेदः ॥ तत्पर्य्यायः । पीडा २ वाधा ३ व्यथा ४ अमानस्यम् ५ प्रसूतिजम् ६ कष्टम् ६ कृच्छ्रम् ८ आभीलम् ९ । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥ अर्त्तिः १० आर्त्तिः ११ पीडनम् १२ अवाधा १३ वाध- नम् १४ आमनस्यम् १५ आमानस्यम् १६ विवा- धनम् १७ पीडितम् १८ विहेठनम् १९ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ “सुखं दुःखञ्च हर्षञ्च शोकञ्च मङ्गलालयम् । मया दत्तञ्च तत्त्वञ्च योगिनामपि दुर्लभम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥ * ॥ (दुःखन्तु आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकभेदात् त्रिविधम् । यदुक्तं तत्त्वकौमुद्याम् । “दुःख- त्रयाभिघातात् ।” इति । “दुःखानां त्रयं दुःखत्रयं तत् खलु त्रिविधं आध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकञ्च । तत्र आध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं मानसञ्च । शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमित्तम् । मानसं कामक्रोधलोभमोहभयेर्षाविषादविषयाविशेषा- दर्शननिबन्धनम् । सर्व्वं चैतदान्तरोपायसाध्यत्वा- दाध्यात्मिकं दुःखम् । वाह्योपायसाध्यञ्च दुःखं [] द्वेधा आधिभौतिकमाधिदैविकञ्च । तत्र आधि- भौतिकं मानुषपशुपक्षिसरीसृपस्थावरनिमित्तम् । आधिदैविकं यक्षराक्षसविनायकग्रहावेश- निबन्धनम् । तदेतत्प्रत्यात्मवेदनीयं दुःखं रजः- परिणामभेदी न शक्यते प्रत्याख्यातुम् । तदनेन दुःखत्रिकेणान्तः करणवर्त्तिना चेतनाशक्तेः प्रति- कूलतयाभिसम्बन्धोऽभिघातः इति । एतावता प्रतिकूलवेदनीयत्वं जिहासाहेतुरुक्तः ॥”) “दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ! । उचितेनोपचारेण दुःखं मोक्षविनाशनम् ॥ अहङ्कारकृतो नित्यं नरो मोहेन चावृतः । ये मां नैव प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ सर्व्वाशी सर्व्वविक्रेता नमस्कारविवर्ज्जितः । ये च मां न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ सर्व्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदन्तु कारयेत् । अवैश्वदेवं नरोऽश्नन्ति तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्टमतिथिमागतम् । अदत्त्वा तस्य यो भुड्क्ते तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्द्दकः । परोपतापी मन्दात्मा तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ अकृत्वायुर्ब्बलं कर्म्म गृहे संवसते नरः । मृत्युकालवशं प्राप्तस्तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ हस्त्यश्वरथयानानि गच्छमानानि पश्यति । न वै तस्याग्रतः पृष्ठे तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित् घृतशालिसमन्वितम् । शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवन्ति भूषिताः ॥ केचित् तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥ विद्बान् कृती गुणज्ञश्च सर्व्वशास्त्रविशारदः । केचिन्मूकात्र दृश्यन्ते तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ विद्यमाने वने केचित् कृपणा भोगवर्जिताः । दरिद्रो जायते दाता तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥ पुरुषस्य द्वये भार्य्ये तयोरेकां प्रशंसयेत् । एकापि दुर्भगा तत्र
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दुःख" आता है (60)
हा शोक, दुःख, पीड़ा या निराशासूचक शब्दभोग सुख या दुःख आदि का अनुभव करना या अपने शरीर पर सहनाकष्ट क्लेश । पीड़ा । वेदना । तकलीफ । व्यथा । दुःख । क्रि॰ प्र॰—उठाना ।—करना…प्रैष क्लेश । कष्ट । दुःखविपदा विपत्ति । आफत । दुःख, शोक या संकट । यौ॰—विपद् गत=विपत्ति में पड़ा हुआ …विषाद खेद । दुःख । रंजआपत्ति दुःख । क्लेश । विघ्नअमानस्य पीड़ा । दुःखआपदा दुःख । क्लेश । विघ्नशुचा शोक । दुःख । रंजविहेठ क्षति । पीडा । दुःखविसूरण दुःख । रंज । शोकविराधान कष्ट । व्यथा । दुःखहंतोक्ति करुणा, खेद, दुःख, सहानुभूति- परक हंत शब्द की उक्तिरंज दुःख । खेदशोच दुःख । रंज । शोक । अफसोसविषादन कष्ट । दुःख । खेद । रंजविसौख्य सुख न होना । सौख्य का अभाव । कष्ट । पीड़ा । दुःखवैचित्य चित्त की भ्रांति । भ्रम । अन्यमनस्कता । दुःख । कष्टविप्रधर्ष पीड़ा । क्लेश । दुःखपर्युत्सुकत्व पर्युत्सुक होने का भाव । दुःखअलम रंज । दुःखईजा दुःख । तकलीफ । पीडा़ । कष्टगास पु संज्ञा पुं॰ संकट । दुःख । आपत्तिपीर पीड़ा । दुःख । दर्द । तकलीफअक पाप । पातक । यौ॰—अकहीन = पापहीनकलक बेकली । बेचनी । घबराहट । क्रि॰ प्र॰—गुजरना ।—होना ।—रहना ।—मिटनाताम दोष । विकारदैन दीन होने का भाव । दीनतामोह कुछ का कुछ समझ लेनेवाली बुद्धि । अज्ञान । भ्रम । भ्रांतिआपद् विपत्ति । आपत्तिदवथु दाह । जलनवियम संयम । इंद्रियदमनश्रम किसी कार्य के संपादन में होनेवाला शारीरिक अम्यास । शरीर के द्वारा होने…अमंगल मंगलशून्य । अशुभआदीनव दोषलालसा किसी पदार्थ को प्राप्त करने की बहुत अधिक उत्कंठा या अभिलाषा । बहुत अधि…वृजिन पाप । गुनाहव्यथा पीड़ा । वेदना । तकलीफव्यसन विपत्ति । आफतसंताप अग्नि या धूप आदि का ताप । जलन । आँचउत्ताप गर्मी । तपनव्यलीक वह अपराध जो काम के आवेग के कारण किया जाय । अपराध । कसूरनिर्वेद अपना अपमानस्यमंतक पुराणोक्त एक प्रसिद्ध मणि । विशेष—भागवत पुराण में इस मणि की कथा इस प्र…प्रत्यक्ष जो देखा जा सके । जो आँखों के सामने होअमीव पापबाधा विघ्न । रुकवट । रोक । अड़चनहृद्रोग कुंभ राशिशाबर दुष्ट । कपटीभीर पु ^१ संज्ञा स्त्री॰सकेत पु † ^१ संज्ञा पुं॰निरानंद आनंदरहित । जिसे आनंद न हो । खीन्नश्रांति श्रम । परिश्रम । मेहनतदुरवस्था बुरी दशा । खराब हालतहृल्लेखा उत्सुकता । औत्सुक्य । उत्कंठाआत्मोद्भव पुत्रछेव काटने, छीलने आदि के लिये किया हुआ आघात । वार । चोटदंद किसी पदार्थ से निकलती हुई गरमी, जैसी तपी हुई भूमि पर मेघ का पानी पड़ने…दोच दुबधा । असमंजस
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें