🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:57:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्यमंतक
syamaṃtaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्यमंतक संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्यमंतक] पुराणोक्त एक प्रसिद्ध मणि । विशेष—भागवत पुराण में इस मणि की कथा इस प्रकार है —यह मणि सत्राजित् नामक यादव ने अपनी तरस्या से सूर्यनारायण को प्रसन्न कर प्राप्त की थी । यह सूर्य के समान प्रभाविशिष्ट थी । यह प्रति दिन आठ भार (१ भार=२० तुला=२००० पल) सोना देती थी । जिस स्थान या नगर में यह रहती थी, वहाँ रोग, शोक, दुःख, दारिद्रय आदि का नाम न रहता था । यादवों को कहने से श्रीकृष्ण ने राजा उग्रसेन के लिये यह मणि माँगी; पर सत्राजित् ने नहीं दी । सत्राजित् से उसके भाई प्रसेन ने यह मणि ले ली और कंठ में धारण कर आखेट करने गया । वहाँ एक सिंह ने उसे मार डाला । मणि लेकर सिंह एक गुफा में घुसा । गुफा में रीछों का राजा जांबवंत रहता था । मणि के प्रकाश से गुफा को प्रकाशमान् देखकर जांबवंत आ पहुँचा और उसने सिंह को मारकर मणि हस्तगत की । इधर श्रीकृष्ण पर यह कलंक लगा कि उन्होंने प्रसेन को मारकर मणि ले ली है । यह सुनकर खोजते हुए श्री कृष्ण जांबवंत की गुफा में पहुँचे और उसे परास्त कर उन्होंने मणि का उद्धार किया । जांबवंत ने श्रीकृष्ण को साक्षात् भगवान् जानकर अपनी कन्या जांबवंती उनको अर्पण की । श्रीकृष्ण ने लौटकर वही मणि सत्राजित् को दे दी । सत्राजित् इसलिये बहुत लज्जित और दुःखी हुआ कि मैने श्रीकृष्ण पर झूठा कलंक लगाया था । उसने भक्तिभाव से अपनी कन्या सत्यभामा और मणि श्रीकृष्ण को भेंट की । सत्यभामा को तो श्रीकृष्ण ने अंगीकार कर लिया, पर मणि लौटा- दी । इसके अनंतर सत्राजित् को मार शतधन्वा ने उक्त मणि ले ली । अंत में शतधन्वा श्रीकृष्ण के हाथों मारा गया और मणि सत्यभामा को मिल गई । कहते हैं, श्रीकृष्ण ने भादों की चौथ का चंद्रमा देख था, इसी से उनपर मणि के हरण का झूठा कलंक लगा था । इसी से भादों महीने की चौथ का चंद्रमा लोग नहीं देखते ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्यमन्तक m. N. of a celebrated jewel (worn by Kṛṣṇa on his wrist [cf. कौस्तुभ], described as yielding daily eight loads of gold and preserving from all dangers; it is said to have been given to Satrā-jit [q.v.] by the Sun and transferred by him to his brother Prasena, from whom it was taken by Jāmbavat, and after much contention appropriated by Kṛṣṇa See ViṣṇuP. iv, 13), Hariv.; Pur.; Pañcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1273,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्यमंतकः A kind of valuable gem1 (said to yield daily eight loads of gold and to preserve from all kinds of dangers and portents). (For some account, see the word सत्राजित्). [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1157-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्यमन्तक पु० स्यम--झच् संज्ञायां कन् । १ श्रीकृष्णस्य हस्तस्थे मणिभेदे हेमच० । २ वृक्षभेदे पु० मेदि० । ३ सूर्य्यदत्ते सत्राजितो मणिभेदे तत्कथा भाग० १०५६ अ० । “आसीत् सत्राजितः सूर्य्योभक्तस्य परमः सखा । प्रीत- स्तस्मै मणिं पादात् स च तुष्टः स्यमन्तकम्” इति । “दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो! । दुर्भिक्षमार्य्य- रिंष्टानि सर्पाधिव्याधयोऽशुभाः । न सन्ति मायिनस्तत्र- यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणिः” एतदुपाख्यानं स्यमन्तकोपाख्यान तच्च सौरभाद्रचतुर्थीचन्द्रदर्शने श्राव्यम्” ति० त० रघु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5374,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्यमन्तकः, पुं, श्रीकृष्णस्य हस्तमणिः । यथा, -- “मणिः स्यमन्तको हस्ते भुजमध्ये तु कौस्तुभः ।” इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ अथ स्यमन्तकोपाख्यानम् । श्रीशुक उवाच । “आसीत् सत्राजितः सूर्य्यो भक्तस्य परमः सखा । प्रीतस्तस्मै मणिं प्रादात् स च तुष्टः स्यमन्तकम् ॥ स तं बिभ्रन्मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः । प्रविष्टो द्वारकां राजंस्तेजसा नोपलक्षितः ॥ तं विलोक्य जना दूरात्तेजसा मुष्णदृष्टयः । दीव्यतेऽक्षैर्भगवते शशंसुः सूर्य्यशङ्किताः ॥ नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर । दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन ॥ एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर्जमत्पते । मुष्णन् गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षुंषि तिग्मगुः ॥ नन्वन्विच्छन्ति ते मार्गं त्रिलोक्यां विबुधर्षभाः । ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्यजः प्रभो ॥ श्रीशुक उवाच । निशम्य बालवचनं प्रहस्याम्बजलोचनः । प्राह नासा रविर्देवः सत्राजिन्मणिना ज्वलन् ॥ सत्राजित् स्वगृहं श्रौमत् कृतकौतुकमङ्गलम् । प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर्न्यवेशयत् ॥ दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो । दुर्भिक्षमार्य्यरिष्टानि सर्पाधिव्याधयोऽशुभाः ॥ न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्च्चितो मणिः । स याचितो मणिं क्वापि यदुराजाय शौरिणा । नैवार्थकामुकः प्रादात् याच्ञाभङ्गमतर्कयन् ॥ तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् । प्रसेनो हयमारुह्य मृगयां व्यचरद् वने ॥ प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केशरी । गिरिं विशन् जाम्बवता निहतो मणिमिच्छता ॥ सोऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं गले । अपश्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित् पर्य्यतप्यत ॥ प्रायः कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गतः । भ्राता ममेति तत् श्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपन् जनाः ॥ भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तमात्मनि । मार्ष्टुं प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरैः ॥ हतं प्रसेनमश्वञ्च वीक्ष्य केशरिणा वने । तञ्चाद्रिपृष्ठे निहतमृक्षेण ददृशुर्जनाः ॥ ऋक्षराजविलं भीममन्धेन तमसावृतम् । एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहिः प्रजाः ॥ तत्र दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतम् । हर्त्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽर्भकान्तिके ॥ [] तमपूब्ब नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत् । तत् श्रुत्वाभ्यद्रवत् क्रुद्धो जाम्बवान् बलिनां वरः ॥ स वै भगवता तेन युयुधे स्वामिनात्मनः । आसीत्तदष्टविंशाहमितरेतरमुष्टिभिः ॥ क्षीणसत्त्वः स्विन्नगात्रस्तमाहातीवविस्मितः । जाने त्वां सर्व्वभूतानां प्राण ओजः सहो बलम् । विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम् ॥ इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युतः । व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुतः ॥ मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते विलम् । भिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना ॥ इत्युक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा अर्हणार्थं स मणिना कृष्णायोपजहार सः ॥ सत्राजितं समाहूय सभायां राजसन्निधौ । प्राप्तिञ्चाख्याय भगवान् मणिं तस्मैन्यवेदयत् ॥ सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुलः । कथं मृजाम्यात्मरजः प्रसीदेद्वाच्युतः कथम् ॥ एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित् स्वसुतां शुभाम् । मणिञ्च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार सः ॥ भगवानाह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप । तवास्तु देवभक्तस्य वयञ्च फलभागिनः ॥” इति भागवते १० स्कन्धे ५६ अध्यायः ॥ सौरभाद्रीयचतुर्थ्यां चन्द्रदर्शने तदुपाख्यानश्रवण- विधिर्यथा, ब्रह्मपुराणे सिंहार्काधिकारे । “नारायणोऽभिशप्तस्तु निशाकरमरीचिषु । स्थितश्चतुर्थ्यामद्यापि मनुष्यायापतेच्च सः ॥ अतश्चतुर्थ्यां चन्द्रन्तु प्रमादाद्वीक्ष्य मानवः । पठेद्धात्रेयिकावाक्यं प्राङ्मुस्वो वाप्युदङ्मुखः ॥” अभिशप्तः परीवादविषयीभूतः । सो
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें