🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:57:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विपत्ति
vipatti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विपत्ति (2.8.82) विपद् · आपद्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विपत्ति और कठिनाई में धीरचित्त । जैसे—यह कड़ए जी के आदमी का काम है ।
२. तीक्ष्ण । झालदार । जैसे, कड़आ तमाकु, कड़आ तेल ।
३. तीखी प्रकृति का । गुस्सैल । तुदमिजाज । झल्ला । अक्खड़ । जैसे, —कडुआ आदमी । उ॰—कड़ुए से मिलिए, मीठे से डरिए । मुहा॰—कड़ुआ होना=नाराजा होना । बिगड़ना । जैसे, —इतनी ही बात पर वे मुझसे कड़ुए हो गए ।
४. क्रोध से भरा । जैसे कड़ुआ मिजाज, कड़ुई निगाह । क्रि॰ प्र॰—होना=नाराज होना । बिगड़ना ।
५. अप्रिय । जो भला न मालूम हो । जो न भावे । जैसे, — कड़ई बात । मुहा॰—कड़ुआ करना=(१) धन बिगाड़ना । रुपए लगाना । जैसे, —जहाँ इतना खर्च किया वहाँ दो रुपए और कड़ुए करेंगे । (२) कुछ दाम खड़ा करना । औने पौने करना । जैसे, — माल बहुत दिनों से पड़ा था, (५) कड़ुए किए । कड़ुवा मुँह= वह मुँह जिससे कटु शब्द निकले । कटुभाषी मुख । उ॰— खीरा को मुँख काटि कै मलियत लोन लगाय । रहिमन कड़ुए मुखन को चहिए यही उपाय ।—रहीम (शब्द॰) । कड़ुआ होना=बुरा बनना । जैसे,—तुम क्यों सबसे कड़ुए होते हो?
६. विकटय़ टेढ़ा । कठिन । जैसे,—उस पार जाना जरा कड़ुआ काम है । मुहा॰—कड़ुए कसैले दिन=(१) बुरे दिन । कष्ट के दिन । (२) दोरसे दिन जिनमें रोग फैलता है ।—जैसे, —क्वार, कातिक या फागुन, चैत । (३) गर्भ का आठवाँ महीना जिसमें गर्भ गिरने का भय रहता है । कड़ुआ घूँट=कठिन काम ।
विपत्ति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कष्ट, दुःख या शोक की प्राप्ति । भारी रंज या तक्लीफ का आ पड़ना । आफत ।
२. क्लेश या शोक की स्थिति । रंज या तकलीफ की हालत । संकट की अवस्था । बुरे दिन । जैसे,—विपत्ति में कोई साथी नहीं होता । क्रि॰ प्र॰—आना ।—पड़ना । मुहा॰—विपत्ति उठाना=संकट या कष्ट सहना । रंज या तकलीफ बरदाश्त करना । विपत्ति काटना=संकट या कष्ट के दिन बिताना । रंज या तकलीफ में रहना । विपत्ति झेलना=कष्ट या शोक सहना । (किसी पर) विपत्ति डालना=(किसी को) शोक या दुःख पहुँचाना । किसी को रंज या तकलीफ में डालना । (किसी पर) विपत्ति ढहना=सहसा कोई दुःख या शोक उपस्थित होना । एक बारगी आफत आना । विपत्ति में डालना=संकट या दुःख की अवस्था में करना । विपत्ति में पड़ना=शोक, दुःख या संकट की दशा को प्राप्त होना । विपत्ति भुगतना या भोगना=शोक, दुःख या संकट सहना ।
३. कठिनाई । झंझट । बखेड़ा । मुहा॰—विपत्ति मोल लेना=व्यर्थ अपने ऊपर झंझट लेना । बखेड़े में पड़ना । विपत्ति सिर पर लेना=व्यर्थ झंझट में पड़ना । दिक्कत में पड़ना ।
४. मुत्यु । नाश । विध्वंस (को॰) ।
५. समाप्ति ।
विपत्ति २ संज्ञा पुं॰ श्रेष्ठ पदाति । पैदल सिपाही । प्यादा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-पत्ति f. going wrongly, adversity, misfortune, failure, disaster (opp. to सम्-पत्ति), MBh.; Kāv. &c.
unfavourableness (of time), Kām.
ruin, destruction, death, MBh.; R. &c.
cessation, end, MBh. xii, 9140
agony, torment (= यातना), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (973,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विपत्तिः f. 1 A calamity, misfortune, disaster, mishap, adversity; संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता Subhāṣ. --2 Death, destruction; अतिरभसकृतानां कर्मणामाविपत्तेर्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः Bh. 2. 99; R. 19. 56; Ve. 4. 6; हिमसेकविपत्तिः नलिनी R. 8. 45. --3 Agony, torment (यातना). --त्तिः (m.) An excellent or distinguished footsoldier; Ki. 15. 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0981-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपत्ति स्त्री वि + पद--क्तिन् । आपदि अमरः । २ नाशे ३ यातनायाञ्च मेदि० । “यस्मिन् राशौ गते भानौ विपत्तिं यान्ति मानवाः” म० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4911,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विपत्तिः, स्त्री, (वि + पद + क्तिन् ।) आपत् । विपत् । इत्यमरः ॥ यातना । इति मेदिनी । ते, १५९ । यथा, -- भृगुरुवाच । “श्रुतं सर्व्वं सुरश्रेष्ठ मारोदीर्व्वचनं शृणु । न कातरो हि नीतिज्ञो विपत्तौ च कदाचन ॥ सम्पत्तिर्व्वा विपत्तिर्व्वा नश्वरा स्वप्नरूपिणी । पूर्व्वस्वकर्म्मायत्ता च स्वयं कर्त्ता तयोरपि ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ३४ अध्यायः ॥ विनाशः । यथा, -- “यस्मिन् राशिगते भानौ विपत्तिं यान्ति मानवाः । तेषां तत्रैव कर्त्तव्या पिण्डदानोदकक्रिया ॥” इति मलमासतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-406-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विपत्ति" आता है (40)
आपद् विपत्ति । आपत्तिविपदा विपत्ति । आफत । दुःख, शोक या संकट । यौ॰—विपद् गत=विपत्ति में पड़ा हुआ …विपद् विपत्ति । आफत । संकटव्यसन विपत्ति । आफतआपत्काल विपत्ति । दुर्दिनाअभ्यापात विपत्ति । दुर्भाग्यवैधुरी भाग्य की प्रतिकूलता । विपत्तिविभ्राट् आपत्ति । विपत्ति । संकटआफत आपत्ति । विपत्ति । बलाअलहन अभाग्य का उदय । विपत्तिकरवर पु† संज्ञा स्त्री॰ अलप । घात । विपत्ति । औचट । आफत । संकट । आपत्ति । क…गभार पु संज्ञा पुं॰ अनेक अनर्थो ं का संकट,] अपशकुन । संकट । विपत्तिबिपद बिपदा पु † संज्ञा स्त्री॰ आफत । मुसीबत । संकट । विपत्तिदुहेल † संज्ञा पुं॰ दुःख । विपत्ति । मुसीबतसंगर युद्ध । समर । संग्रामसंचार गमन । चलनाअरिष्ट क्लेश । पीड़ाआपत्ति दुःख । क्लेश । विघ्नबुद्धि वह शक्ति जिसके अनुसार मनुष्य किसी उपस्थित विषय के संबंध में ठीक ठीक वि…विप्लव उपद्रव । हंगामा । अशांति और हल- चलअभिशस्ति अभिशापआपदा दुःख । क्लेश । विघ्नबलाय बरुना नामक वृक्ष । बन्ना । बलासवैशस विनाश । हत्या । वधअभूति अस्तित्वहीनता । अविद्यमानताउपपात आप्रत्याशित घटनाकुहूमुख कोयलउल्ब्य त्रिदोष । बात, पित्त और कफ में किसी एक का आधिक्य या दोषभीर पु ^१ संज्ञा स्त्री॰निऋति नैऋत्य या दक्षिणपश्चिम कोण की अधिष्ठातृ देवीकिल्बिष पापगजब कोप । रोष । गुस्सा । यौ॰—गजब इलाही = ईश्वर का कोप । दैवी कोपशामल बदकिस्मती । दुर्भाग्यहश्र कयामत । महाप्रलयतकलीफ कष्ट । कलेश । दुःख । आपत्ति । मुसीबत । जैसे,—(क) आजकल वह बड़ी तकलीफ से…गर्दिश घुमाव । चक्कर । क्रि॰ प्र॰—करनाबिद्दत † संज्ञा स्त्री॰मुसीबत तकलीफ । कष्टविसन्न पु संज्ञा पुं॰निर्क्रृति नैर्क्रुत कोण की स्वामिनी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬