🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:38:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भाग्य
bhāgya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दिष्ट (3.3.41) केवल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भाग्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह अवश्यंभावी दैवी विधान जिसके अनुसार प्रत्येक पदार्थ और विशेषतः मनुष्य के सब कार्य— उन्नति, अवनति नाश आदि पहले ही से निश्चित रहते हैं और जिससे अन्यथा और कुछ हो ही नहीं सकता । पदार्थों और मनुष्यों आदि के संबंध में पहले ही से निश्चित और अनिवार्य व्यवस्था या क्रम । तकदीर । किस्मत । नसीब । विशेष— भाग्य का सिद्धांत प्रायः सभी देशों और जातियों में किसी न किसी रूप में माना जाता है । हमारे शास्त्रकारों का मत है कि हम लोग संसार में आकर जितने अच्छे या बुरै कर्म करते हैं, उन सबका कुछ न कुछ संस्कार हमारी आत्मा पर पड़ता है और आगे चलकर हमें उन्हीं संस्कारों का फल मिलता है । यही संस्कार भाग्य या कर्म कहलाते हैं और हमें सुख या दुःख देते हैं । एक जन्म में जो शुभ या अशुभ कृत्य किए जाते हैं, उनमें से कुछ का फल उसी जन्म में और कुछ का जन्मांतर में भागना पड़ता है । इसी विचार से हमारे यहाँ भाग्य के चार विभाग किए गए हैं— सचित, प्रारब्ध, क्रियमाण और भावी । प्रायः लोगों का यही विश्वास रहता है कि संसार में जो कुछ होता है, वह सदा भाग्य से ही होता है और उसपर मनुष्य का कोई अधिकार नहीं होता । साधारणतः शरीर में भाग्य का स्थान ललाट माना जाता है । पर्या॰—दैव । दिष्ट । भागधेय । नियति । विधि । प्राक्तन । कर्म्म । भवितव्यता । अदृष्ट । यौ॰—भाग्यक्रम, भाग्यचक्र = भाग्य का क्रम या चक्र । भाग्य का फेर । भाग्यदोष । भाग्यपंच । भाग्यवल । भाग्यभाव । भाग्यलिपि । भाग्यवान् । भाग्यशाली । भाग्यहीन । भाग्यो- दय । आदि । मुहा॰— दे॰ किस्मत के मुहा॰ ।
२. उत्तर फाल्गुनी नक्षत्र ।
भाग्य २ वि॰ जो भाग करने के योग्य हो । हिस्सा करने लायक । भागार्ह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. भाग्य mfn. (fr. भग) relating to Bhaga
भाग्य n. (with युग) the 12th or last lustrum in Jupiter's cycle of 60 years, VarBṛS.
(scil. भ or नक्षत्र) the asterism of Bhaga i.e. Uttara-Phalgunī, ib.
2. भाग्य mfn. (√ भज्) to be shared or divided, divisible (= भज्य), Vop.
3. भाग्य mfn. (fr. भाग) entitled to a share g. दण्डादि
(with शत, विंशति &c.) = भागिक, Pāṇ. v, 1, 42, Sch.
lucky, fortunate (compar. -तर), MBh.; R.
भाग्य n. sg. or pl. (ifc. f(आ). ) fate, destiny (resulting from merit or demerit in former existences), fortune, (esp.) good fortune, luck, happiness, welfare, MBh.; Kāv. &c. (˚ग्येन ind. luckily, fortunately, Hit.)
भाग्य n. reward, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (751,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाग्यं a. [भज्-ण्यत्-कृत्वं] 1 To be divided, divisible. --2 Entitled to a share. --3 Forming a part. --4 Subject to fractional deduction. --5 Lucky, fortunate. --ग्यं 1 Fate, destiny, luck, fortune; स्त्रियाश्चरित्रं पुरुषस्य भाग्यं देवो न जाताति कृतो मनुष्यः Subhāsh; oft. in pl.; Ś. 5. 30. --2 Good fortune or luck; R. 3. 13. --3 Prosperity, affluence; भाग्येष्वनुत्सेकिनी Ś. 4. 17. --4 Happiness, welfare. (भाग्येन fortunately, happily). --Comp. --आयत्त a. dependent on fate; भाग्यायत्तमतःपरं Ś. 4. 17. --उदयः {1} dawn of good fortune, a lucky occurrence. --क्रमः course or turn of fortune; भाग्यक्रमेण हि धनानि भवंति यांति Mk. 1. 13. --योगः a lucky or fortunate juncture. --विप्लवः ill-luck, adverseness of fate; R. 8. 47. --वशात् ind. through the will of fate, luckily, fortunately.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0812-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाग्य न० भज--ण्यत् कुत्वम् । १ शुभाशुभसूचके कर्मजन्ये- ऽदृष्टे अमरः । भागः प्रयोजनमस्य यत् । २ भागार्थे त्रि० । भागमर्हति यत् । ३ भागार्हे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4651,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भाग्यं, क्ली, (भज्यतेऽनेन इति । भज + “ऋहलो- र्ण्यत् ।” ३ । १ । १२४ । इति ण्यत् । “चजोः कु घिण्ण्यतोः ।” ७ । ३ । ५२ । इति कुत्वम् ।) प्राक्तनशुभाशुभकर्म्म । तत्पर्य्यायः । दैवम् २ दिष्टम् ३ भागधेयम् ४ नियतिः ५ विधिः ६ । इत्यमरः । १ । ४ । १८ ॥ प्राक्तनकर्म्म ७ भागः ८ भवितव्यता ९ । इति जटाधरः ॥ अदृष्टम् १० । इति शब्दरत्नावली ॥ फलोन्मुखीभूत- पूर्व्वदैहिकशुभाशुभं कर्म्म । इति मलमास- तत्त्वम् ॥ (यथा, -- “समुद्रमन्थने लेभे हरिर्लक्ष्मीं हरो विषम् । भाग्यं फलति सर्व्वत्र न विद्या न च पौरुषम् ॥” इति प्राञ्चः ॥ उत्तरफल्गुनीनक्षत्रम् । यथा, बृहत्संहि- तायाम् । १० । १ । “श्रवणानिलहस्तार्द्रा- भरणीभाग्योपगः सुतोऽर्कस्य । प्रचुरसलिलोपगूढां करोति धात्रीं यदि स्निग्धः ॥” भागो वृद्धादिरस्मिन् दीयते इति । भाग + “भागाद्यच्च ।” ५ । १ । ४९ । इति यत् ।) भागिके, त्रि । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥ (भाग- मर्हति । भाग + “दण्डादिभ्यो यत् ।” ५ । १ । ६६ । इति यत् ।) भागार्हम् । (भज + ण्यत् । भजनीयम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-496-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भाग्य" आता है (34)
दिष्ट भाग्यभंदिल अभ्युदय । भाग्यदिष्टि भाग्यभागधेय भाग्य । तकदीर । किस्मतकालयोग भाग्य । नियति । प्रारब्ध (को॰)ध्रुति विधि । भाग्यनसीब भाग्य । प्रारब्ध । किस्मत । तकदीर । मुहा॰—किसी को नसीब होना = किसी को …बख्त भाग्य । किस्मत । तकदीरकरमात पु संज्ञा पुं॰ कर्म । भाग्य । किस्मत । नसीबकितमक पु संज्ञा पुं॰ कर्ता । भाग्य । विधिकिस्मत प्रारब्ध । भाग्य । नसीब । करम । तकदीरआबखुर्द भाग्य । किस्मतमुकद्दर प्रारब्ध । भाग्य । तकदीर । मुहा॰—मुकद्दर आजमाना=भाग्य की परीक्षा करना …प्राक्कर्म पूर्वकर्म । २, अदृष्ट । भाग्यपूर्वनिरूपण भाग्य । किस्मतलक ललाटकपाल खोपड़ा । खोपड़ी । यौ॰—कपालक्रिया । कपालमाला । कपालमोचनतारा नक्षत्र । सितारा । यौ॰—तारामंडल । मुहा॰—तारे खिलना = तारों का चमकते हु…दैव्य देवता संबंधीनियति नियत होने का भाव । बंधेज । बद्ब होने का भावभंडिल सिरस का पेडअदृष्ट न देखा हुआ । अलक्षित । अनदेखा । २लुप्त । अंतधनि । तिरोहित । गायब । ओझलप्राक्तन वह कर्म जो पहले किया जा चुका हो और आगे जिसका शुभ और अशुभ फल भोगना पड़े…प्रारब्ध आरंभ किया हुआभवितव्यता होनी । भावी । होनहारसुकृत पुण्य । सत्कार्य । भला कामकरम कर्म । काम । करनी । यौ॰—करमभोग= अपने कर्मों का फल । वह दुःख जो अपने कि…भावी भविष्यत् काल । आनेवाला समयदैवगति ईश्वरीय बात । दैवी घटनाअख्तर नक्षत्र । तारा । सितारातकदीर अदांजा । मिकदारदैवत्त पु ^१ वि॰ देवतुल्य । देवसदृशपेशानी ललाट । भाल । कपाल । माथासितारा तारा । नक्षत्र
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें