🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:27:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यमराज
yamarāja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यमराज संज्ञा पुं॰ [सं॰] यमों के राजा धर्मराज, जो मरने के पीछे प्राणी के कर्मों का विचार करके उसे दंड या उत्तम फल देते हैं । धर्मराज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यम—राज m. id., L.
N. of a physician, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (846,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यमराज पु० यमानां चतुर्दशानां राजा यमनियामको राजा वा टच्समा० । प्रेतानां राजनि धर्मराजे हमच० । यमेषु राजते राच--क्विप् । यमराडप्यत्र अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4774,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यमराजः, पुं, (यमश्चासौ राजा चेति । “राजाहः सखिभ्यष्टच् ।” ५ । ४ । ९१ । इति टच् ।) यमः । इति हेमचन्द्रः । २ । ९९ ॥ अस्य पुर्य्यादि यथा, “पुरी संयमनी तस्य चित्रगुप्तस्तु लेखकः । भृत्यौ चण्डमहाचण्डौ धूमोर्णाविजये प्रिये । विचार भूमिका नीचिः सहायाः कालपूरुषाः ॥” इति जटाधरः ॥ * ॥ स च विमात्रा छायया शप्तः । (यथा, मार्क- ण्डेये । ७७ । २५ -- २९ । “छायासंज्ञा त्वपत्येषु यथा स्वेष्वतिवत्सला । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्त्रयोश्चान्ववर्त्तत ॥ नलिनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् । मनुस्तत्क्षान्तवानस्या यमस्तस्या न चक्षमे ॥ ताडनाय च वै कोपात् पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षान्तिमता न तु देहे निपातितः ॥ ततः शशाप तं कोपात् छायासंज्ञा यमं द्बिज । किञ्चित् प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा ॥ पितुः पत्नीममर्य्यादं यन्मां तर्ज्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति ॥”) तच्छापान्तं यथा, -- “स्वरूपधारिणीं चेमामानिनाय निजाश्रमम् । संज्ञां भार्य्यां प्रीतिमतीं भास्करो वारितस्करः ॥ ततः पूर्व्वसुतो योऽस्याः सोऽभूद्वैवस्वतो मनुः । द्बितीयस्तु यमः शापाद्धर्म्मदृष्टिरभूत् सुतः ॥ क्रिमयो मांसमादाय पादतस्ते महीतलम् । पतिष्यन्तीति शापान्तं तस्य चक्रे पिता स्वयम् ॥ धर्म्मदृष्टिर्यतश्चासौ समो मित्रे तथाहिते । ततो नियोगं तं याम्ये चकार तिमिरापहः ॥ यमुना च नदी जज्ञे कलिन्दान्तरवाहिणी ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे वैवस्वतमन्वन्तरे । ७८ । २५ -- २९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-021-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यमराज" आता है (42)
कालकुंठ यमराज । यम (को॰)दंडपाणि यमराजप्रेतपति यमराजमहिषध्वज यमराजशीर्णपाद यमराज । विशेष—पुराणों में कथा है कि माता के शाप से यमराज के पैर शीण हो…रवितनय यमराजपरेतराज यमराजप्रेतराज यमराजधर्मेंद्र यमराजमहायम यमराजअसुनीत यमराजयमपुरुष यमराजप्रेतनाथ प्रेतपति । यमराजप्रेताधिप यमराजकीनास यम । यमराज ।—(डिं॰)दंडघर यमराजअंतक्क यमराज । कालकिरतंत पु संज्ञा पुं॰ कृतान्त । यमराजपितृनाथ यमराजमहासत्व यमराजप्रेतनाह यमराजमहाडंदधर यमराजसवितातनय सूर्य के पुत्र हिरण्यपाणि, यमराज, शनि आदिसंजमनीपति यमराज । यमदेव । (डिं॰)अधिदंडनेता यमराजमहादंडधारी यमराजकालींदीसोदर यमुना नदी का भाई, यमराजधम चंद्रमायमन प्रतिबंध या निरोध कनरा । नियम से बाँधनाअंतक मृत्यु जो प्राणियों के जीवन का अंत करती है मौतमृत्यु शरीर से जीवात्मा का वियोग । प्राण छुटना । मरण । मौतदंडधार डंडा रखनेवालाजीवितेश प्राणनाथ । प्यारा व्यक्ति । प्राणों से बढ़कर प्रिय व्यक्तिधर्मराज धर्म का पालन करनेवाला, राजाप्राणनाथ प्रिय व्यक्ति । प्यारा । प्रियतमश्राद्धदेव धर्मराजदंडी दंड धारण करनेवाला व्यक्तिसर्वहर सब कुछ हर लेनेवालाकासकुंठ खाँसी का रोगीसरणयु वायु । हवामहिषेश महिपासुरदंडनेता नृप । राजा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें